Тұлғааралық қарым-қатынас педагогикасының мақсат,міндеттері

• Педагогикалық қарым-қатынастың негізгі функцияларын анықтау үшін жалпылай қабылданған классификацияға сүйенгеніміз дұрыс болады. (И.А.Зимняя, А.А.Леонтьев). Педагогикалық қарым-қатынас функцияларын  анықтау көбінесе оқытушының өз қызметінде алға қоятын мақсатына байланысты: а) оқу-тәрбие материалдарын оқушының дара ерекшеліктеріне қарай іріктеу, құру және оқушының жеке тұлғалық үлгісін жобалау секілді конструктивтік қабілеті; ә) оқушыны әр түрлі оқу әрекетіне қатыстырып, ұжымда әр тұлғаның белсенділігін көтеру секілді ұйымдастырушылық қабілеті; б) оқушылармен жақсы қарым-қатынаста болу, оқушылардың даму деңгейіне, талабына сай болу секілді коммуникативтік қабілеті.
• Психолог Б.Ф.Ломов қарым-қатынас функцияларын анықтауда қайнаркөзі қатысымдық болатынын көрсететін классификация ұсынады: ақпараттық-қатысымдық, регуляциялық-қатысымдық және аффектілік-қатысымдық. Психологтың пікірінше, бірігіп істелген әрекетте риторикалық негізге сүйену ұйымдастырушылық және конструктивтік функциялардың да қатысымдық екенін көрсетеді. Ұйымдастырушылық функция нақты тілдесім, қарым-қатынас кезінде жүзеге асады, конструктивтік функция қатысымдық кезеңге дейін көрінеді, дегенмен, бұл кезеңде де материалды сұрыптау, жүйелеу, ұйымдастыру айтатын сөзіне (тақырыпқа), адресанттың (мұғалімнің) қатысымдық ниетіне және адресантқа (нақты сол сыныптың оқушыларына) арналған сөзіне қатысты болады.

З.С.Смелкова аффектілі-қатысымдық функция педагогикалық  тілдесім мазмұнын бере алмайтынын, сондықтан  оның дәйексіз екендігін айтады. Оның орнына оқушының жеке қасиеттерін дамытуға, оның эмоциясына, перцептивтік қабілетіне бағытталған “тәрбиелеуші-қатысымдық”  функцияны ұсынады.

• Педагогтың коммуникативтік қарым-қатынас кәсіби тұлғаның айнасы десек артық айтқандық болмас. Біздің пайымдауымызша, коммуникативтік біліктіліктің даму шарттары негізгі атқаратын қызметіне сай келуі керек, және де нәтижесінде біліктіліктің мынадай сипаты көрініс беруі шарт:
• - педагогтың қарым-қатынас жасаушы адаммен тілдік және тілдік емес өзге де тәсілдер арқылы ақпарат алмаса отырып, оның өзіне тән ерекше қасиеттеріне болжам жасап, ескере алу қасиеті.
• - Белгілі бір қоғамдық құнды мақсаттарға қол жеткізуге (мысалы; тұлға мәдениетін қалыптастыру тіл арқылы) ұмтыла отырып, бағдарлама, әдіс- тәсіл, техниканы, қарым-қатынасты құру арқылы ортақ әрекетті ұйымдастыру;
• - қарым-қатынас жасаушы жеке тұлғамен немесе топпен тіл табыса алуы және қалай қабылданатындығын түсіне алу қасиеті.
• Мұндай сипаттағы педагогтың коммуникативтік біліктілігінің ары қарай дамуы барысында оның даму моделі түзіледі. Бағдарлап қарайтын болсақ ол өзінше бірнеше кезеңнен тұрады:
• 1. Зерттеу кезеңінде педагогтың коммуникативтік біліктілігінің даму деңгейін анықтау үшін экспресс диогностика әдістері қолданылады (тест, анкета).
• 2. Ақпараттық – негіздік кезеңнің мақсаты – педагог әрекетінің күрделі мәселелерін көрсету. Нәтижесінде педагогтың  «Мен - концепциясының» және кәсіби дамуының оянуы, коммуникация сферасында туындаған тәжірибелік қиындықтардың туу себептері айқындалады.
• 3. Жобалық – ұйымдастырушылық кезең педагогтың өзін-өзі дамыту немесе кәсіби даму бағдарламасын құруды ұсынады.
• 4. Қорытындылау кезеңінде соңғы әрекет коммуникативтік біліктілігінің дамуының дәрежесінің көрсеткіштерін қайта қарастырып, тексеруге бағытталады.
• Бұл  педагогтың коммуникативтік біліктілігінің дамуының педагогикалық – ұйымдастырушылық және психологиялық – педагогикалық жүйесінің жағдайына қатысты өзгеріп отырады                                                                                     45.Педагогикалық этика педагогтың кәсіби мәдениетінің компоненті құрамдасы ретінде.Педагогикалық этика-педагогтың адамгершілік,жоғарғы мәдениеттілігінің көрсеткіші.Онда қоғамдық мораль талаптарына сай санасы,сезімі,әдеп-қылығы,нақты кәсіби деңгеиіне сай болуында.сонымен қатар,педагог бала тәрбиесінде,өзін-өзі этикалық жағынан жақсы ұстап,жоғарғы мәдени көрсеткішпен,балаға сонда ғана лайықты тәрбие бере алады.Педагогикалық этика-педагогтын тәрбие алушыларға,адам және қоғам байланысын қалыптастыру,өз қылығының қоғаммен сәйкес болуы қажеттілігін сезіндіру,адамгершілік білімді адамгершілік нанымға ауыстыру,тұрақты адамгершілік сезімдермен сапалар орнықтыру,адамның басқалармен қатынасындағы жоғары мәдениетпен адамгершілік әдеттерімен бекіту.сонымен қатар,педагог бойындағы жоғарғы этикалық мәдениет,оны оқушылар алдындағы беделімен абыройының сақталуы арқылы,балаларды ұлытжанды,отансүйгіштікке,өз борышын,ар,намыс,ұждан,тәріп,кішпейілділі лікке терең турде үйретеді.Педагогтын этикалық тәрбиесі ,оның мінез-құлық ,моральдік ұғымының мәнің аша түседі,жалпы әрбір жеке адамдар жиынтығы болып табылады.этика-адамдардың қалай өмір сүру керек екендігің үйретіп қана қоймай,адамдарды тұлға болып қалып тасуына өте жоғарғы турде көмегін тигізеді.Педагогтың жеке басының ерекше қасиеттері оның адамдық әрекеттерінің турлерінің жиынтығы болып табылады.ол сол әрекеттер арқылы өмірлік бірлестікті қалыптастырады,кәсіби шеберлігінің динамикасымен тұлға өз бойындағы этикалық мәдениетті іске асыру үрдісі арқылы жүзеге асады.

46.Қазақстандағы коммуникативтік  білімнің жағдайы. Білім беру жүйесіндегі педагогтің кәсіби құзіреттілігінің теориялық негізін айқындап алу үшін, осы терминнің дербес анықтамасын келтірейік. «Кәсіби құзіреттілік – жеке тұлғаның кәсіби іс – әрекетті арттыруға ториялық және практикалық әзірлігі мен қабілеттілігінің бірлігі».  Яғни, педагогтің құзіреттілігі – жеке тұлғаның білімі мен тәжірибесін нақты бір жағдайда қолдана білу іскерлігімен байланысты тұлға қасиетін білдіретін  ұғым деуге болады.Кей зерттеушілер «біліктілік» ұғымын «құзіреттілік» ұғымымен нақтылайды. Алайда, осы екі ұғымды салыстыра отырып, «құзыреттілік» ұғымының мағынасы кең екенін аңғаруға болады. Себебі, оған біліктілікті сипаттайтын таза кәсіби біліммен және іскерлікпен қоса топқа, әлеуметтік ортада жұмыс істеуге, коммуникативтік қабілет, оқу, бағалау, логикалық ойлау, ақпаратты алу және пайдалану т.б. іскерліктер жатады. Педагогтың коммуникативтік құзыреттілігі – кәсіби интегративтік қасиет, оның негізгі бөліктеріне эмоционалдық тұрақтылық (икемділікпен байланысты); экстраверсия (тағайындалған деңгейі мен эффективті жетекшілікті көрсетеді); тікелей және қайтарымды байланысты ұштастыру мүмкіншілігі; тілдік білімі; тыңдай білу қабілеті; марапаттай білуі; сыпайылылық; жалпы қабілеті жатады.Коммуникативтік құзыреттілік – біріншіден, жеке тұлғаның дамуы мен өзіндік дамуы процесіндегі мұғалімнің жеке тұлғалық қасиеті; екіншіден, ұстаздың педагогикалық қарым-қатынастық мақсаты, түйіні, құрылымы, құралы, ерекшелігі туралы хабардарлығының көрсеткіші; қажетті технологиялық деңгейін меңгеруі; маманның жеке психологиялық сапасы; коммуникативтік іс-әрекетін әрдайым жетілдіріп тұруға тырысуы; негізгі құндылық ретінде жеке адамның тұлғасына бейімделе білу, “бағдар ету”, сонымен қатар педагогикалық қарым-қатынас кезінде туындайтын міндеттерге шығармашылық, қапысыз шешім таба білу қабілеті.            47.Тілдік тұлға қалыптастырудағы коммунакативтік білімнің рөлі.Тілдік қарым-қатынас бүкіл дүние жүзінде кеңінен зерттелінеді. АҚШ-тың өзінде ғана осы проблемамен ондаған мың ғылыми қызметкерлер айналысатынын айту жеткілікті. Қарым-қатынасты зерттейтін арнайы орталықтар құрылған (мысалы, Карнеги орталығы). Соның өзінде, осы уақытқа дейін «қарым-қатынас» түсінігінің өзін, оның салаларын, механизмдерін түсіндіруде бірлік жоқ. Әрине, зерттеушілердің түрліше, түрлі көзқарас бойынша осы процеске түсініктеме беруі, оның түрлі моделін жасаулары, оны зерттеуде коммуникативтік-ақпараттық, интерактивтік, іс-әрекеттік, т.б. түрлі келістерді ұсынулары орынды. Қарым-катынас іс-әрекеттік келісі тұрғысынан бұл - бірлескен іс-әрекетке деген қажеттіліктен туындайтын және ақпарат алмасуды, өзара әрекеттің, басқа адамды қабылдау мен түсінудің ортақ стратегиясын өндіруді қамтитын, адамдар арасында байланыс орнату мен оны дамытудың күрделі, көп жақты процесі. Қарым-қатынастың мұндай түсіндірмесі келесі әдіснамалық жағдайларға сүйенеді.  
Біріншіден, ол қоғамдық, тауар-ақша және тұлғааралық қатынастардың ажырамастығын мойындаудан туындайды да, олардың құралдары немесе өзара әрекеттесу құралы ретінде «... тіл және ақша» болады.Бұл - бір жағынан, қарым-қатынастың өндірістік, қоғамдық қатынастар жүйесіне қосылып кеткендігін білдірсе, екінші жағынан, осы қатынастардың сипаты мен мазмұнының қарым-қатынастың өзінен көрініс табуын білдіреді. Бұл жерде, осы вербалды қарым-қатынастың күрделілігі мен кемеліне жеткендігі оны келесі форма түрінде қарастыруға мүмкіндік береді, «мұнда қарым-қатынас процесінің жалпы заңдылықтары зерттеуге неғұрлым жеңіл, неғұрлым жалаң және неғұрлым оған тән түрінде беріледі» Шындығында, тіл — бәрімізге ортақ, бәріміз осы тілде сөйлесеміз, бір-бірімізді түсінеміз. Бірақ күнделікті өмірдегі сөз саптасымызға жіті көңіл бөлетін болсақ, онда біз мынадай қызық нәрсені байқаймыз — әрбір сөз өзінің нақты заттық, бұйымдық мазмұнынан басқа көптеген уақытша, өзгермелі идеологиялық мағынаға да ие екен. Сол шексіз көп түрлі мағынаның болуы бір ұлтқа тиесілі ортақ тілді көптеген «социолекттерге» бөліп-бөліп жібереді. Осы «социолекттерді» М. Бахтин «әлеуметтік-идеологиялық тіл», «айтылған сөз» деп, Р. Барт «жазу типі» деп атайды.

48. Оқу  әрекеті үдерісіндегі  вервалды қарым – қатынастың  мазмұны мәні   Вербальді-қатысымдық функцияның жүзеге асуын И.А.Зимняя үш түрлі деңгейге бөледі. Бірінші деңгей – сөйлеу сигналының нерв қозғалысына әсер етуі, есту, тыңдау, қабылдау негізінде жүзеге асады.      Екінші деңгей – ойдың құралуы, ойды басынан өткеруі. Бұл деңгей әр коммуниканттың жеке қабілетіне, біліміне, сөздік қорына, әлеуметтік статусына, іскери қарым-қатынас жағдаятына, әлеуметтік-мәдени астарына байланысты болып келеді.  Үшінші деңгей – ойды тұжырымдаушы, пайымдаушы, ойды сыртқа шығарушы кезең. Бұл деңгей вербальді ақпаратты қабылдау, жүйелеу, жинақтау және шығарудан тұрады. Біздің жұмысымыз өзге тілде сөйлеу әрекеті – орыс тілді студенттердің қазақ тілінде сөйлеу әрекетін қалыптастыру болғандықтан, оның ерекшеліктері мен іске асу жағдайларын қарастырамыз. Сөздік қорындағы, біліміндегі, жасындағы, кәсіби құзыретіндегі және т.б. айырмашылық кәсіби тілдесімде бөгет болуы мүмкін, себебі білім, лауазым, құзырет тағы басқа қосымша көрсеткіштер қатысушылардың кәсіби деңгейін көрсетуі ықтимал. Жақсы коммуникант өзімен қарым-қатынасқа түсушілердің рөлін, статусын анықтай білуі, соған орай өзінің сөзін үйлестіре білу, тілдесімнің мәдениаралық ерекшелігін ескере отырып, қажетті тілдік құралдарды пайдалана білуі қажет.

49.Іскерлік қарым-қатынастың топтық  түрлері?

Кез келген істің нәтижелігі шығарылатын өнім сапасы мен корсетілетін қызмет түріне ғана байланысты емес.Ол сол өнім мен  қызметі жасаушы адамдарға олардың  өміріне байланысты.Міне сондықтанда  басшылар көп уақытын ұйымдардағы  техникалық,қаржылық мәселеге емес сол  ұйымдағы психологиялық шешуген жұмсайды.

    Кез  келген әс-әрекет қарым-қатынас  арқылы жүзеге асады.Адам қарым-қатынас  арұылы қоғам мен өмірімен  қарым-қатынасқа түседі онсыз  өмірдің мәні жоқ.Яғни тіршілікте  адам өмірінің негізігі әрекеті  қарым-қатынас.

Іскерлік  әңгіме-адам арасындағы ең бірінші  байланыс,ол тілдік байланыс.Ол жұмыста  да,өмірде де қолданылатын әдістердің бір түрі.Іскерлік әңгімеде көп жағдайда,тек  қана тіл байланысты емес,оның тағы бір түрі хаттама.

 Іскерлік  қатынас-бұл қызімет барысында  туындайтын өзара қатынастар,олар  өзінің құрамына ақпаратпен алмасу  және бәріне бірдей жалпылама  қатынастар статегиясынан тұрады.

Регламенттендірілгендік-іскерлік қатынаста бір-біріне айтылған сөздергеде мән беріледі және қандай дәрежеде алу,өтіну,ризалығын білдіру сияқты сөйлеу этикетінің заңдарын ұстанған міндет.

Сонымен, іскерлік қатынастар өзара әріптестер арасындағы қатынастар.Ол қызмет бабымен негізделген  және өзара сұрақтармен шешімдерді қабылдай отыруды қажет етеді.

Іскеркерлік қатынастың ақпараттың берілу түріне қарап ауызша және жазбаша болып  бөлінеді.

 Іскерлік  қатынастың ауызша түрі өз  алдына монологиялық және диологиялық  болып бөлінеді.

50.Әрекеттесу субъектілерінің бір-біріне  ықпалы

Жеке адам – қоғамның мүшесі ретіндегі адам. Жеке адам қоғамдық қатынастардың әрі  объектісі, әрі субъектісі. Қоғам  мүшесі жеке адам әр түрлі қатынастардың, әсіресе материалдың игіліктерді  өндіру және тұтынуға байланысты туындайтын қатынастардың ықпалында болады. Жеке адамның психологиясының қалыптасуына сонымен бірге оның өзі кіретін  әлеуметтік топтың психологиясы да әсер етеді. Қарым-қатынас процессінде  адамдар бір-біріне ықпалын тигізеді, соның нәтижесінде көзқарастағы, әлеуметтік танымдағы ортақтық және қоғамға деген қатынастардың  өзге де түрлеріне еңбекке, адамдарға  өз басының қасиетіне ортақ көзқарас қалыптасады. Жеке адам қоғамдық қатынастардың  тек субъектісі ғана емес сондай-ақ субъекті де яғни белсенді буын. Жеке адам басқа адамдармен қарым-қатынаста  бола отырып тарихты жасайды, бірақ  күшпен емес, объективті қоғам заңдылықтарының  қажеттілік әсерімен жасайды. Өзара  әрекеттесу формасы, адамның қоршаған ортамен, басқа адамдармен өзара  әрекеттесуінің үш жоспарының бірі ретіндегі  адамдар іс-әрекетінің қоғамдық коммуникативтік  құалдарына тәуелді. Адамзаттың іс-әрекетінің аясы, ең алдымен, адамның өмірлік  іс-әрекетінің мақсаттарының бағыттылығының өзгеруіне байланысты жіктелінеді. Мысалы, өзі өзі үшін, өзінен тыс  нәрсені басқалар үшін және өзі үшін жасау, жарату сияқты адамның іс-әрекетінің негізгі мақсаттарының ішінде мақсаттардың үш тобы бөлінуі мүмкін: материалдық  және рухани мәдениет өнімдерін жарату; білімдерді қабылдау, жинақтау, меңгеру  және ой алмасу, мақсаттардың алғашқы  екі тобын қарым-қатынастағы рухани қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жүзеге асыру. Осыған сәйкес, шартты түрде  іс-әрекеттің өзара байланысты және өзара шартталған үш саласын реттеуге болады: қоғамдык-өндірістік (еңбек), танымдық (танып білу) және қоғамдық-коммуникативтік (қарым-катынас). Іс-әрекеттің осындай  формаларын Б.Г. Ананьев оған субъект  құрылымы тұрғысынан келу негізінде  бөлгені маңызды. Бұл келіс бойынша, адамда еңбек, таным мен қарым-қатынас  субъектілері қасиеттерінің үйлесуі  адамның жалпы іс-әрекет субьектісі және тұлға ретінде ұйымдасуын анықтайды.

51.Педагогикалық қарым-қатынас  стилінің ерекшеліктері мен классификациясы.Біз кез келген топқа келгенде, балалардың назарын өзімізге аудару үшін белгілі бір әрекет жасау қажеттігін сеземіз. Бұл бағыттағы алғашқы қадам –балалардың қызығушылығын тудыру үшін өзін дұрыс көрсету. Психологияда ол өзін сыйға тарту деп аталады. Қарым-қатынас мектепке дейінгі ұйымның табалдырығынан басталады,ол мақсатқа бағытталған үдерңс, ол тек біздің жеке ниеттерімізге ғана байланысты емес, оқыту және тәрбие логикасымен анықталады. Осы жағдайдың өзінен әртүрлі көзқарастар мақсатқа бағытталынып, қарым-қатынастың вербальды(дыбыстап айтылатын) және вербальды емес(дыбыссыз) құралдарын таңдау қажеттігі туындайды. Педагогикалық қарым-қатынас мақсатпен және жорамалдаумен қатар құрылуы қажет. Бұл педагогикалық үдерістің маңызды соңғы категориясы.Қарым-қатынас тұтастай жүзеге асырылу керек:Ақпарат алмасу, өзара қатынастарды ұйымдастыру, баланың жеке тұлғасын тану және өзара әсерді ұйымдастыру.Егер бұл функциялардың ішінен қарым-қатынас үдерісінде біреуі таңдалса, қарым-қатынастың біртұтас жүйесі бұзылады, қарым-қатынас механизмінде іркілістер пайда болады.Мынадай педагогикалық ережені есте сақтайық: егер біз балалармен бірге жұмыс істегенде табысқа жеткіміз келсе, онда саналы түрде жреді деп қарастыру қарым-қатынастың барлық қоғамдық тұрмыс аумағынан асып кететінін көрсетеді. Қарым-қатынас қоғаммен қатар,әрбір адамның мәнді сипаттамалары арасында жатыр, яғни қарым-қатынастағы адам- қоғамның элементі.

53.Субьектааралық қарым-қатынастың  коммуникативтік маңызы. 

Адамдардың  бір-бірімен өзара әрекеттесуі  қоғамдық өмірде араласатын объективті қарым-қатынас негізінде жүзеге асады. Объективті қарым-қатынас және байланыстар (біреуге тәуелді болу, бағыну, бірлесу, өзара көмек көрсету  т.б.) кез-келген топта болуы мүмкін. Бұл субъективті жеке адамдар  арасындағы қарым-қатынас.

    Адамдар  арасындағы қатынастардың қаншалықты  айқын байқалуына байланысты  қарым-қатынастар бірнеше түрге  бөліп қарастыруға болады:

   Қоғамдық  қатынастар анағұрлым айқын көрінетін  әлеуметтік бағдарлы қарым-қатынастар (дәріс оқу, баяндама және т.б.);

  Бірлескен  іс-әрекеттерге байланысты қарым-қатынастар  айқын байқалатын пәндік бағдарлы топтық қарым-қатынастар (бұған еңбек ету, оқу барысында қалыптасатын қарым-қатынастар жатады);

   Тұлғааралық  қарым-қатынастың екінші жағы  – қарым-қатынас жасаушылардың  өзара әрекеттестігі – тек  сөйлесу үдерісі арқылы ғана  емес, істері мен әрекеттері арқылы  да қарым-қатынас жасау. Қарым-қатынастың  үшінші жағы қатынас жасаушылардың  бірін-бірі қабылдауы болып табылады. Ал оқыту үдерісіндегі тұлғааралық қарым-қатынас дегеніміз – оқытушының ықпалымен студенттердің топтық іс-әрекетін реттеуші, вербалды, бейвербалды қарым-қатынасқа түсу ерекшелігі, оқыту үдерісіндегі шиеленістерді шешудің, мінез-құлықтың топтық нормаларын қалыптастырудың құралы және болашақ маман тұлғасының қалыптасуының бір факторы болып табылады.