Экономикалык теория

Олар процесс кезінде  қалпына келген құралдарды игеру арқылы материалдық игіліктер процесінде қолданылады немесе қолданылуы мүмкін. Қызмет жасайтын еңбек заттары ғана ұлттық мүлікке енеді. Қоймада жатқан машина, станоктар немесе бекіту процесінде әлі негізгі қорлар бола алмайды және тек іске қосылған кезде ғана негізгі қорға айналады.

         Халық шаруашылығының өндірістік  емес негізгі қорларына тұрғын  үй қоры мен ұлттық байлық  элементтері жатады және олар  өндірістік емес салаларда қолданылады (денсаулық сақтау, білім беру, ғылым, мәдениет және т.б.). Бұл қорлар тұтыну сипатына ие болады және тұрғындардың алуан түрлі тұтынулары мен қоғамдағы барлық өндірістік емес қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған.

          Халық шаруашылығы резервтік  қорының құрамына өндіріс құрал-  жабдығы мен тұтыну заттары  да енеді және олар кездейсоқ жағдайларда, халық шаруашылығының кейбір салалары дамуының жекелеген диспропорциясын және т.б. жою үшін резервтелген.

          Ұлттық байлықтың элементіне  тұрғындардың мүлкі де жатады  және ол барлық ұлттық байлықтың  шамамен 1\5 бөлігін құрайды. Тұрғындардың өз бастарының мүлкінің құрамына ұзақ мерзімге қолданатын заттар енеді –олар: үй - жиһазы, картина, жеңіл машиналар және т.б. Тұрғын үй, саяжайлар және басқа құрылыстар негізгі өндірістік емес қорларға жатады, ал ірі қара, омарта, ауыл шаруашылығы құрал - саймандары – негізгі өндірістік қор болып табылады.

 

АҚШ пен бұрынғы КСРО- ғы ұлттық табыс құрамы, %- бен

 

	АҚШ	КСРО			КСРО
Барлық ұлттық байлық оның ішіндегі:
Негізгі өндірістік қорлар	32,4	44,2			44,2
Негізгі өндірістік емес қорлар	48,8	21,7			21,7
Тұрғындардың үй мүлкі	15,7	18,8			18,8
Басқалары	3,1	15,3			15,3

 

      Жоғарыдағы  көрсетілген мәліметтерге қарасақ,  ұлттық байлықтың басты элементіне  негізгі қорлар (өндірістік және  өндірістік емес) жатады және  олардың үлесіне елдің ұлттық байлығының көп бөлігі келеді.

      Байлық динамикасының қорлану  мөлшері және қор қайтарумен  байланысын ұлтық байлық индексі  (УБ) аша түседі, сөйтіп мына формуламен  есептелінеді:

                                         

                                        Ф   П

                             УБ=I+    +        хК,

                                         Б    Ф

мұндағы      Ф- елдегі өндірістік қорлар,

                     БО- бастапқы кезеңдегі ұлттық  байлық,

                     П- есептелген кезеңдегі пайда болған өнім,

                     К- қорлану мөлшері.

      Мынандай  көзқарастар бар: ұлттық байлық  ұғымы материалдық емес құндылықтарды  да – ақпарат, ғылым білім  ауқымы, тұрғындардың мәдениет деңгейін және т.б. – қамтуы қажет. Шын мәнінде,ақпарат әлеуметтік - экономикалық процестер мен құбылыстарды моделдеу мен болжаудың негізі болып табылады. Нақты ақпарат көмегімен қоғамның экономикалық әлеуетін толық іске асыруға болады – кәсіпкерлік қызметті ақпаратсыз елестету мүмкін емес. Кәсіпкерлік қызметте экономикалық ақпараттың құны шексіз, сатылуы да мүмкін, дер кезінде өткерілмегендіктен уақыт бойынша құнын жоғалтады.Мысалы, АҚШ-та жыл сайын фирма ғылыми - техникалық ақпаратты қорғау үшін орташа10-15млрд.долл.шығын жұмсайды. Сондықтан да ақпарат өндірісінің негізі болып табылып, кез келген экономикалық жүйені дамытады және оның өсуін қамтамасыз етеді.

       Ұлттық  байлық өзінің аса маңыздылығына  қарамай - ақ, оны біліп - бағамдаудың әлі кезге дейін қоғам тұтынысынан, экономиканың басқа да жұмыстарын жасау мәселері деңгейінен қалып отыр. Ұлттық байлықтың теориялық мәселелерін жасаудың кенже қалуына байланысты, оны болжау мен есептеудің партиялық сауалдары шешілмей отыр.

       Алдағы  уақытта ұлттық байлықты жетілдіру  көбінесе оның сапалық жақсаруымен, табиғи байлықты тиімді игерумен, қоғамның қоршаған ортаны барынша сақтау қамқорлығымен, экологиялық қауіпсіздікті қолдау деңгейімен анықталады.

Категориялар  мен терминдер

    Қоғамдық жиынтық өнім, тұтыну заттары, бірінші бөлімше, екінші бөлімше, ұлттық байлық, қажетті өнім, қосымша өнім, қайталанған есеп, қосарланған құн, түпкі өнім, тұтыну қоры, қорлану қоры, тұрғындардың өмір деңгейі, жалпы ұлттық өнім, дефлятор, номиналды ЖҰӨ, нақты ЖҰӨ, баға индексі, жалпы ішкі өнім, таза ұлттық өнім, өзіндік табыс, жайластырылған өнім, таза экономикалық әл - ауқаттылық.

10 тақырып.

ЖАЛПЫ экономикалық тепе-теңдік  жӘне оНЫҢ БҰЗЫЛУЫ

 

10.1. Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс

10.2. Макроэкономикалық тепе-теңдік және оның ауытқуы

10.3. Жұмыссыздық және инфляция - экономикалық        тұрақсыздықтың   көрінісі ретінде. ҚР-дағы жұмыссыздық түрлері

10.4. Инфляцияның түрлері және себептері

 

10.1 Жиынтық  сұраныс және жиынтық ұсыныс

Микро және макроэкономикаға талдау жасауда тепе-теңдік әдісі  қолданылады. Сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін зерттегенде нарықтағы барлық өзара байланысты анықтайды – тауарларды, еңбек, капитал макродеңгейдегі экономиканы зерттеуде көңіл бөлетін әрбір тауардың тепе-теңдігі емес, ұлттық нарық көлемінде тауар массасының бірігуін дана, тонна, не метр емес, жиынтық бағаның құндық өлшемі ретінде көрсетеді.

Жиынтық сұраныс –  бұл үй шаруашылықтарының, фирмалар мен үкіметтің әрбір берілген бағалар жағдайында алғаш алатын тауарлары мен қызметтерінің  саны.

Сонымен жиынтық сұраныстар тауар мен қызметтің жалпы  көлеміне сұраныс, қалыптасқан баға бойынша  есептелінетін жиынтық ұсыныс, бұл тауар мен қызметтің жалпы көлемінің мүмкіншілігіне қарай өндірілген және ұсынылған, қалыпатасқан баға  деңгейімен анықталады: олар күнделікті өзгермейтін бағада кесте моделі  түрінде бейнеленеді. Бағаның тұрақты өзгеруі оны зерттегенде қиындықтар жасайды. Сондықтан көлемін және динамикасын, жиынтық көлемін  және динамикасын өлшегенде индексті пайдаланады.

Тауарлы нарық тұрақты  тепе-теңдікте болады, тек жиынтық  сұранысқа жоспарланған сұранысты төмендетеді.

Жиынтық ұсыныс – нарықта  ұсынылуы мүмкін тауарлар мен қызметтердің жалпы саны (бұл жылжымайтын ұлттық өнім).

Бағалар деңгейі мен  ұлттық өзгеріс көлемі арасындағы аз тәуелсіздікті көрсететін жиынтық  ұсыныс моделі кескін түрінде көрсетілген.

Қысқа мерзімде (әдетте 2-3 жыл) және ұзақмерзім кезеңінде макроэкономикада болатын басты байланыс номиналдық және нақты өзгеріс тәртібімен байланыстырылады.

Қысқа мерзімде номиналдық деңгей (баға, номиналдық жалақы, пайыз  мөлшері) нарық көлемінің өзгеруіне байланысты баяу өзгереді деп есептеледі. Ұзақ мерзім кезінде номиналдық деңгей қатты өзгереді, нақты деңгей өте баяу өзгереді, талдау жасау үшін тұрақты деп саналады.

Классикалық модель ұзақ мерзімдегі экономикалық тәртіпті қарастырады. Жиынтық ұсыныстан артық болуы: AD  >АS. Оның келесі екі нұсқасы болуы мүмкін:

-өндірісті қысқарту;

-өндірілген өнімді  өзгеріссіз қалдыру, бағаны қысқарту.

Бұндай жағдайда кәсіпкерлер  өндіріс көлемін қысқартады, өндірілген өнімді өзгертпей, пайдалы бағамен  сатады.

Егер жағдай өзгермесе, онда кәсіпкер бағаны төмендетеді. Бұндай жағдайдың болу себебі, жұмысшыларды жұмыстан қысқартуға, не шығаруға әкеліп соғады. Қорытындысында, ұлттық өнім төмендейді.

Тұтынатын ЖҰӨ-нің серпініне (динамика) бағалық емес факторлар  әсер етеді. Бағалық факторлардың әсері тауарлар мен қызметкерлерге жиынтық сұраныс көлемінің өзгеруі арасында жүзеге асады және АД қисығының бойымен қозғалу кестесі арқылы көрсетіледі. Бағалық емес факторлар жиынтық сұраныстың АД қисығын солға немесе оңға қозғау арқылы өзгеріске келтіреді.

Тепе-теңдікті қабылдау керек, егер экономикалық  жүйенің динамикалық жағдайында өзінің құрылғандығын сақтаса.

Белгілі көрсеткіштер болады, соған байланысты тепе-теңдіктің  жағдайына қатысты мынадай пікір  білдіруге болады:

- күнделікті жағдай, тұтынуды тосу, тұтынушылық көңіл-күй. Бұл көрсеткіштердің динамизмі, тұтыну жағдайының көрсеткіштерін бейнелеп,  сұранысты көрсету;

- өндірістік цикл және  оның фазалары: дағдарыс, депрессия,  жандану.

Жиынтық сұраныстың екі  түрі болады:

1. Натуралды заттар және құндық.

Натуралды заттар түрі, жиынтық сұраныс, халықтың қоғамдық тұтынуы, фирманың, мемлекеттің тауарлар және қызметтің көлемі бейнелеп толық көрсетеді.

Жиынтық сұраныс екі түрде болады:

Натуралды заттай және құн  түрінде.

Натуралдық заттай түрі халықтың қажеттілігін толық және өндірістік емес қажеттілікті қамтамасыз етеді.

 

10.2. Макроэкономикалық  тепе-теңдік және оның орындалуы

 

Екіншіден, барлық құрал  жабдықтар жиынтығы және өндірістік қызмет ғылыми технологияны зерттейді және оны жетілдіреді, өндірістік ақпаратпен қамтамасыз етеді.

Қоғамдық сұранысты  құндық жағдайда көрсету тауар мен  қызметтің соңғы шығыны экономикада  жасалынғанын ол қамтып көрсетеді. Жиынтық  өнімді өндірілген және экономикалық агенттердің ұсынуы: халықтың, кәсіпорынның, мемлекеттің және экономикадағы баға деңгейі жиынтық сұраныстарының құрылымын бөлуге болады:

- тұтыну С – тұтыну тааурлары мен қызметке ұсыну

- инвестиция 1 – инвестициялық тауарларға ұсыныс

- мемлекеттік сатып алу С – мемлекет тарапынан тауар мен қызметке ұсыныс.

Қазақстан үшін әлемдік  экономикаға ықпалдасу – ең бір  өзекті мәселелердің бірі. Оны мына екі фактімен  дәлелдеуге болады. Мысалы, еліміздегі экспорт көлемі жылдық жалпы ішкі өнімнің мөлшерінен 40 пайызға артық. Яғни, біз жылына 25 млрд.доллар көлемінде өнім өндіретін  болсақ, оның 11-12 млрд. долларын сыртқа шығарамыз. Сондықтан  да бұдан былай  осы өнімдерімізді дүние жүзілік нарықта лайықты қорғай білуіміз керек.

Біз көмірсутегі шикізаты мен қара және түсті металдар нарығында берік орнықтық, – деді Елбасы өз Жолдауында.  Сонымен бірге біз република экономикасының жоғарғы қосымша құнды өнімдерімен халықаралық еңбек бөлінісінде де лайықты орын  алуы үшін ұмтылатын боламыз. Елімізде индустриялық-инновациялық даму стратегиясы жасалып, бекітілді және іске қосылды. Оның басты мақсаты экономиканың салаларын дифференциялау, оны неғұрлым жоғары өнімділік пен жаңа технологияларды қолдануға бағдарлау арқылы тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізу болып табылады.  Осы орайда, индустриялық-инновациялық саясатты жүзеге асыруда қол жеткізген алғашқы бес даму институттары құрылды. Аталмыш институттар болашақта игерілетін барлық инновациялық жобалардың қаржыландырушысы болып, ал мемлекет өз тарапынан тек қолдау көрсетеді.

Қазақстанда инновациялық дамудың ұлттық жүйесі біртіндеп қалыптасып келеді, сондықтан  осы жолдан өтіп, бүгінде айтарлықтай экономикалық, ғылыми-техникалық  және әлеуметтік тиімділіктерге қол жеткізіп отырған елдердің тәжірибесі өте қызғылықты. Осыған орай, өнеркәсіп саласын дамыту барысында кластерлер желілерінің құрылуына көп қолдау көрсетілмек. Кластерлер таяу орналасқан кәсіпорындарды бір орталыққа шоғырландыра отырып, тізбектелген технология бойынша түпкі өнім шығаруға қол жеткізуің бірегей тәжірибесі мен инженерлік, технологиялық трансфертті ғылыми қор құру жайында шешім қабылданды.

Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес біз экономиканың шикізаттық бағытынан арылып, Қазақстанның индустрияландырылуын тереңдетуге, машина жасау мен өнеркәсіп жабдықтарын шығаруды жолға қоюға тиіспіз. Яғни, инновация – негізгі қозғаушы күш болмақ.

Индустриялық-иновациялық  саясатты жүзеге асыру жөніндегі  атқарылуға тиісті міндеттер:

- елдегі индустриялық-инновацилық  күштерді қалыптастыру және нығайту.  Бұл саладағы іс-шаралар Қазақстанның  даму банкі мен Қазақстандық инвестициялық және инновациялық қор мемлекет тарапынан жоспарланған жұмыстарды қаржыландыратын болады;

- мемлекеттік мекемелердің  қызметін индустриялық-инновациялық  дамудың мақсаттарына сәйкес  қайта құру. Бұл білім, ғылым,  қаржы, фискальдық және тарифтік саясатты жетілдіруді қажет етеді. Мұндағы көзге көрініп тұрған жаңа бағыт – экономиканың индустриясы мен инновациясын дамытуға жағдай жасау саясаты.

Жиынтық сұраныс тең  өнімнің сұраныс сомасына C+I+G+Х

Жиынтық сұраныстың бар  элементі тұрақты, кейбіреуі ақырын өзгереді, мысалы тұтыну шығыны.

Басқасы тым динамикалық жағдайда, мысалы инвестиция туғызатын шығындар, оның өзгеруі экономикалық ынталық туғызуға әсер етеді.