Экономиканы мемлекеттік реттеу» пәні бойынша барлық мамандықтарға

Жалпы практикада экономиканы  мемлекеттік реттеудің рычагы болып  экономикалық жоспарлау болуы мүмкін, егер,  ол бюджетті-қаржылық жоспарлаумен бірге енгізілсе.

Өзінің реттеуші функциясы  ретінде әкімшілік және экономикалық әдістерді орындайды. Командалық экономикаға әкімшілік игеру сипатты болады. Нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеу жүйесі керісінше экономикалық әдістерді реттеуге базаланады.

Әкімшілік және тура реттеу әдістері шаруашылықты субъектінің  еркін таңдауын шектейді. Мысалы, өндірілген өнімнің ассортименті және көлемі бойынша берілген директивті жоспарлық тапсырма немесе жоспарлы экономикада әкімшілік реттеу әдісі- тауар және қызмет көрсетуге орталықты белгіленген баға- ресурстарды  альтернативті қолдануға мүмкіндік бермейді. Мұның ерекшелігі мемлекеттік реттеудің экономикалық және жанама әдістері кәсіпкерлік таңдау еркіндігін шектемейді.

Реттеудің әкімшілік  әдісі нарық табиғатына қарама-қарсы, олар сәйкес қаржылық реттеушілердің қызметін блоктайды.

Экономикалық  әдістер, керісінше, нарық табиғатына адекватты. Олар нарықтың конъюктурасына  тікелей әсер етеді және сол арқылы тауар және қызмет көрсетудің тұтынушысына және өндірушісіне жанама әсер етеді. Мысалы, трансфертті төлемдердердің артуы тұтынушы тауарлардың нарығының коъюктурасын өзгертеді, сұранысты арттырады. Басқарудың экономикалық әдістері осылайша нарықтық механизм арқылы қызмет етеді

Командалық  экономикадан нарықтық экономикаға  өту бұрынғы әкімшілік әдістерін  бұзып, экономикалық реттеуші жаңа жүйелерді құрумен мемлекеттік реттеу әдістерінің жүйесін өзгертумен бірге жүреді.

Тақырып №3. Мемлекеттік реттеу нысандарының жалпы сипаттамасы

      Мемлекеттік реттеудің ғылыми  тұжырымдамасын анықтайтын негізгі  ережелер:

1. Меншіктің мемлекеттік және жеке түрлерінің болуы сондай-ақ макро және микроэкономиканың болуы обьективті түрде шаруашылық қызметін үйлестірудіңжоспарлы және нарықты модельдерін пайдалану қажеттілігін білдіреді. Жоспарлы модельді қолдану келесі шарттарды сақтаған жағдайда мүмкін болады:

-  жоспардың  әкімшілік-әміршілдік мазмұны жойылады;

- жоспарлардың  үйлестіруші, теңестіруші және  реттеуші функциялары күшейе  түседі;

- бағдарламалық-мақсатты  жоспарлаудың рөлі мен тиімділігі  артады;

- жоспарлау  нарықтыққатынастар өрісі кеңейе  түсетін жағдайларды анықтайды және шаруашылық жүргізудіңнарықтық моделі жалпы мемлекттік мүдделердің басыңқылығыжағдайында әрекет етеді;

2. Макроэкономикалық реттеу барысында үкімет қызметінің бағыттары, қағидалары айқын қадағаланып отыруы керек, өйткені, олай болмаған жағдайда бұл істің тікелей және болашақтағы нәтижесін болжау қиынға түседі. Егер, бүл нәтижелер жағымсыз сипатта, яғни, қанағаттанарлықсыз болса, онда іті түзетугеайтарлықтай көп уақыт қажет болады. Үкімет қызметі мен іс-әрекеттері республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының әрбір болашақтағы кезеңі үшін ғылыми негізделген мемлекеттік реттеу концепциясымен кепілдендірілген болса дұрыс болар еді.
3. Құрылымдық-инвестициялық саладағы әрлайым халық шаруашылықтың интеграцияның ең жоғары деңгейінде жүзеге асырылатындықтан, ол макроэкономикалық тиімділік көрсеткіштерінің жоғарлауына бағытталғандығы өте маңызды. Мұндай бағыттар соңғы жылдары зерттеушілердің ғана емес, сондай-ақ ,жоғары дәрежелі басшылардың да назарына н тыс қалып қойған қоғамның өндіргіш күштерін тиімді орналастыру мәселесін де қамтиды.Мұның бәрі де аталған сала бойынша мемлекеттік шараларды анықтау мен жүзеге асырыдағы қоғамның жиынтық табыстары жиымтық шығындардан артық болуы,жайлы консепциямен алдын ала керектігін  дәлелдейді.
4. Осыған байланысты шетел инвестициялары жөніндегі мәселе де жекелей қарастырыду қажет етеді.Егер,мәселе республикаға шет елдің ғылыми-техникалық жетістіктері мен алдынғы қатарлы технологияларының ағылуы туралы болса,ол-1мәселе.Ал,көптеге жағдайларда тиімсіз,әрі мақсатты бағыттан тіс қолданылатын шетелдің қаржы капиталы сөз болса,ал-басқа мәселе.Сондай-ақ, Еуропалық халық аралық даму банкі Президентінің айтуы бойынша оны қолдану, ақыр соңында,осы мақсаттарға өз қаржымызды пайдаланудан екі есеге қымбатқа тусетіндігін ескеру керек.Осыдан келіп,құрылымдық-инвестициялық саланы макроэкономикалық реттеу тужырымдамасының негізін тек қана өз қорымыздан емес,сондай-ақ,шетелдік технологиялық инвестициялар есебінен республика халық шаруашылығының ғылыми-техникалық базасын сапа жағынан жетілдіруге бағытталу қурайтын болу керек.
5. Сонымен,макроэкономикалық тәсіл ұлттық республикалардың (КСРО  республикалары үшін)әлемдік шаруашылық жүйесіне кіру мәселесін щещү үшін қажет. Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстарын жалпымемлекеттік  деңгейде реттеуде басымды, артықшылықты сипаттағы мәселелер төмендегідей болып табылады:

• Сырттай әкелінетін өнімді алмастыратын өндірісті әсіресе «технологиялық» инвестицияларды тартыду ынталандыра отырып кеңейту;

• Табиғи (әсіресе, қайта өндірілмейтін) шикізаттарды сыртқы шығарудың ұлғаюының болашағы жоқтығын ескере отырып, бәсекелестік қаблеті бар дайын өнімді сыртқа шығару ісін мемлекеттік қолдаудың тұрақты жүйесін жасау.

       Осы мәселелерді шешү барысының  ұзақ мерзімдік сипаты кез-келген  деңгейдегі экспорт-импорт операцияларын реттеу жөніндегі мемлекеттік шаралар негізі болып табылатын тұжырымдаманы мазмұнын анықтайды.

       Сонымен, ЭМР концепциясы тұтастай  алғанда,қоғамның шаруашылық іс-әрекетін  уйлестірүдің жоспарлы және нарықтық  модельдерінің артықшылықтарын тиімді пайдалана отырып, макроэкономикалық, құрылымдық инвестициялық  және сыртқы экономикалық саясаттарды тиімді жүзеге асыру жөніндегі мемлекет қызметінің негізгі бағыттарын қабылдағанын білдіреді.

      Егер, мемлекттік реттеудің тұжырымдамасы  барынша айқын аңықталған болса, онда осы қызметті жүзеге асырудың механизмдері туралы сұрақ туындайды. Оған болжау мен индикативтік-реттеуші жоспарлауды; қаржылық-бюджеттік , салықтық, ақша-несие, баға, кедендік-салықтың, мөлшерлі-тарифтік, әкімшілік-құқықтық  және нарықтық  реттеулерді жатқызуға болады. Әрине, бұл механизмдерді  әрқайсысының өз қолдану әдістері бар.

Экономиканы мемлекеттік  реттеу әдістерін шартты түрде тікелей (әкімшілік) және жанама  (экономикалық) деп екі топқа бөлуге болады.

      Тікелей реттеу әдістері көбінесе  экономикалық процестердің өзіне  және оның шамасын әсер етумен  байланысты. Олар, әдетте, белгілі бір  адрестік сипаты болады, яғни  белгілі бір обьектіге бағытталған.  Бұл, негізінен, экономиканы шамадан  тыс монополизациялауды шектейтін, бәсекелестікті дамытатын, тұрғындардың төлем қабілеті бар жағдайларын қолдайтын, әлеуметтік қорғау саясатын жүзеге асыратын шараларды қамтиды.

Нарықты жанама реттеу әдістері негізінен адрессіз, бірақ барлық шаруашылық субьектілер  үшін міндетті болып табылады. Олардың қызметі көбінесе экономикалық қарекеттің шарттары нәтижесіне әсер етумен байланысты.

Енді экономикалық процестерде әсер ету үшін мемлекет әдістерінің кейбіреуін қалай қолданады, осыған тоқтала кетейік:

Қазыналық  саясат – мемлекеттік бюджет жағдайын, салық салуды және мемлекеттік шығындардың өзгерісін реттеу мақсатында үкімет тарапынан  жүргізілетін шаралар. Бұл шаралар жұмыспен толық қамтылуды, төлем балансының тепе – теңдігін және экономиканың өсуін қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі.

Несие ақша саясаты.  Мемлекет нақты салалық және аймақтық проблемаларды шешу, ерекше мемлекеттік  бағдарламаларды жүзеге асыру үшін мақсатты жеңілдікпен пайдаланатын несие береді. Сонымен бірге ол бюджеттен тыс ерекше даму қорын да құра алады.

Бағаны және табысты реттеу саясаты.  Фискалдық  және несие саясаты көп жағдайда баға мен табыстарды реттеудің құралы бола алмайды. Сондықтан мемлекет барынша  түкелей әсер ету құралдарын қолдануға  тырысады. Осы мақсатта мемлекет баға мен табыстардың өсуінің жоғарғы шегін белгілейді, кейде олардың өсуіне тыйым салынады. Дегенмен тікелей шектеулер табыстың пайда немесе дивиденд сияқты түрлеріне тартылмайды.

Әкімшілік реттеулер.  Оларға кейбір әдейі ерекшеленген салалар, мысалы қоғамдық пайдалану салаларына (электроэнергетика, көлік)  бақылау шаралары, қор биржаларының үстінен қойылатын әкімшілік бақылау, әділ бәсеке күресі деп аталатын тәртіпті сақтауға бағыттылған бақылау және басқа да осы секілді істер кіреді.

 Қысқа мерзімдік  реттеулер.Оның мақсаты - бірнеше нәтиже алуға есептелген ұдайы өндіріс процесіне әсер ету болып табылады. Бұл жерде әңгіме экономикалық дағдарыстың қанат жаюын шектеу, бәсеңдету, жандану кезеңінің басталуын жеделдету, өндірістік өрлеу кезеңін тұрақтандыру немесе одан ары қарай созу туралы болып тұр.

  Нарыққа  өту жағдайында қысқа мерзімді  реттеулер бағаның шамадан тыс  өсуімен күрес немесе инфлцияны  тоқтату үшін қолданылады. Қысқа  мерзімді реттеудің бұндай бағыты  дефляциялық сасат деп аталады.

  Ұзақ мерзімді  реттеу– бірнеше жыл бойынша  нәтиже алуға есептелген ұдайы өндіріс процесіне мақсаты бағытта әсер ету болып табылады. Оған белгілі бір уақыт кезеңі бойынша  экономиканың даму қарқынын ұстап тұру, кейбір салаларды артықшылықпен дамыту арқылы қоғамдық өндірістің құрылымын өзгерту, технологиялық қайта құру, ғылыми –техникалық прогресті дамыту мақсатында жедел амортизациялау жүргізу жатады.

Тақырып №4. Болжау жəне жоспарлау мемлекеттік реттеудің негізгі əдістері ретінде

  Жоспарлау - экономиканың  объективті заңдары мен заңдылықтарын  зерттеп   түсіне білу және оларды саналы тұрде пайдалану арқылы әлеуметтік-экономикалык дамудың жоспарларьш ғылыми негізде дайындау мен олардың орыңдалуын ұйымдастыру процессі. Жоспарлаудың негізгі мақсаты - экономикада баланстык үйлесім мен макроэкономикалық тұрақтылықты камтамасыз ету үшін белгілі бір пропорциялар мен пропорционалдыққа кол жеткізу.

    Болжам-белгілі бір объектінің болашақтағы жай-күйі,даму жолдары туралы ғылыми-дәлелді пікір. Болжамдарды зерттеп дайындау процесі болжау деп аталады. Болжау-қоғам өмірінің барлық саласында теория мен практиканы байланыстырып тұратын өте маңызды түйін болып саналады.

 Экономикалық болжамдар  негізінде қоғамның даму мақсатын,сол  мақсатқа жетуге қажетті экономикалық  ресурстар көлемін-ұзақ, орта, қысқа  мерзімдік жоспардың тиімді варианттарын, үкіметтің экономикалық, техникалық саясаттарының негізгі бағыттарын анықтау үшін қажет.

            Жоспардың жасалу ерекшеліктеріне,қамтитын  ауқымына байланысты жоспар жасау  үшін бірнеше әдіс қолданылады.  Олар:экономикалық анализ, нормативтік, баланстық, экономикалық-математикалық, бағдарламалық-мақсаттық болып бөлінеді.

Экономикалық  анализ әдісінің негізгі мақсаты  экономикалық даму деңгейін, пайдаланылмаған  ресурстарды тауып,оларды қолдану  жолдарын,салааралық қатынастардың  тиімділігін,өткен мерзімдегі жоспардың орындалуы,не орындалмау себептерін,жоспарлау ісінде жіберілген кемшіліктерді анықтау болып табылады.

Баланстық әдіс, жоспар көрсеткіштерін тығыз байланыстыру үшін қолданылатын негізгі әдіс. Бұл  әдіс экономикадағы барлық пропорцияларды құру құралы болып саналады. Жоспарлау ісінде баланстардың қалыптасқан жүйесі қолданылады.Баланстар негізінен үш топқа бөлінеді. Олар материалдық, еңбек ресурстары, құндық баланстар. Бұлардан басқа салааралық және халық шаруашылығы баланстары қолданылады.

Жоспардың экономикалық тиімділік тұрғысынан оптималды  вариантын анықтау үшін экономикалық-математикалық  әдіс қолданылады. Осы әдіске сүйене отырып, экономикалық құбылыстардың  математикалық модельдері құрылады.

Жоспарлаудың  бағдарламалық-мақсаттық әдісі экономикадағы құбылыстарға, ірі мәселелерді шешуге жүйелік,кешенді көзқарас керектігіне негізделген.Себебі кез-келген саланың дамуы басқа да салалардың-шикізат беретін,отын-энергия,қосалқы бөлшектер шығаратын және сол саланың өнімдерін пайдаланатын,сол салаға әр түрлі қызмет көрсететін салалардың даму көрсеткіштерімен тығыз байланыста болады.Сондықтан,алға қойған мақсатқа жету жолдарын көрсететін жоспар жасалған кезде осы байланыстардың бәрі ескерілуі керек.

Әлемдік тәжірибенің  көрсетуінше,қазіргі кезде жалпы мемлекеттік макроэкономикалық жоспарлаудың бюджеттік,стратегиялық,индикативті,директі формалары бар. Солардың ішінде Қазақстан үшін стратегиялық және индикативті жоспарлардың маңызы зор болып табылады.

 Индикативті  жоспарлау-жоспарлы кезеңдегі мемлекеттік экономикалық саясаттың негізгі мақсаттары мен бағыттарына сай міндеттерді,басыңқыларды,әлеуметтік-зкономикалық дамудың индикаторлары мен бағыттарына сай міндеттерді,басыңқыларды, дамудың индикаторларын қалыптастыру процесі және көзделген нәтижелерге қол жеткізу үшін әлеуметтік және экономикалық жағдайларжәне экономикалық жағдайларға әсер ететін мемлекеттік шараларды анықтау болып табылады.

Индикативті жоспарлаудың негізгі мақсаты-ұлттық экономиканың бір қалыпты дамуын, оның құрылымдық өзгерістерін,дағдарысты жағдайлардың алдын алу және олардың ықпалын жұмсарту,елдің экономикалық және саяси тәуелсіздігін қамтамасыз ету. Сондықтан тиімді жоспарлау төмендегі талаптарға сай болуы шарт: