Инвестицияларды қаржыландру және неселе

         Бірақ бұл заң мемлекет пен инвестор арасындағы қарым қатынас механизміне түбегейлі өзгерістер енгізбеді. Заңға сәйкес «мемлекет басқару функцияларын бар кәсіпорындарды тіркеу арқылы жүзеге асырады» делінген. Осының нәтижесінде шетел және бірлескен кәсіпорындарды тіркейтін шетел инвестициялары бойынша Ұлттық агенттік мекемесінде жемқорлықтық күрт өсуім әкелді.

         Шетел инвестициялар  туралы республикада заң тұрғысынан оның әлемдік дәрежеге жеткізу үшін не істеу қажет?

         Бірінші кезекте  шетел инвестицияларын құқықтық реттеудің жаңа әлемдік концпесиясын алу кезінде маңызды түсініктер мен категорияларын қоса енгізуді қажет етді. Бұл жерде «шетел инвестициясы» категориясының анықтамасын өндірісі дамыған мемлекеттерде нарықтық қатынастарда қолданылатын түсінікке жақындату қажет.

         Шетелдік инвестицияларды  тіркеу (енгізу) нәтижесінде туындайтын шетелдік инвестициялар қарым-қатынасының  анықтамасы, мемлекет пен инвестицияларды  жүзеге асыратын шетел азаматтары арасындағы қатынастарды реттеу саяси ретінде  бөлуге мүмкіндік береді. Оған: материалды құндылықтар, мүлік, тауарлы белгілерге айрықша құқық, жаңа технологиялар, ноу-хау енгізілуі мүмкін. Осы материалды және бейматериалды нысандар пайда алу мақсатында қолданылып, оның меншік иесі-инвестор шетел инвестициясы түріндегі мүліктің қолданылуын бақылау мүмкіндігі негізіндегі шарт жағдайындағы беріледі.

         1994 жылғы Қазақстан  Республикамызда «Инвестициялар  туралы» заң шетел капиталына  қажетті кепілдіктер мен Қазақстандық  экономикаға жол ашып берді.  Қазіргі кезде ел экономикасының  дамуында жаңа кезең қалыптасып, тұрақты экономикалық өсу басталды. Жағдайдың өзгерісіне байланысты инвестициялық саясатта да өзгерістер енгізу қажеттілігін талап етеді.

         Елдің инвестициялық  саясаты бір қатар мәселелерді  шешуі тиіс:

   Біріншіден, тартылатын инвестициялар көлемі емес, сапасына баса назар аударылуы тиіс, екіншіден, экономикалық барлық субъектілері үшін бірынғай тәртіп болуы. Тәжірбие бұл оның бағыттылығы, технологиялық құрамы, жұмыс орындарын жасақтау мен қоршаған ортаны қорғауға негізделуі қажет. Бұрынғы шетел инвесторлары үшін өте қолайлы жағдай туғызу тәжірбиесі қажетсіз.

         Қазақстан Республикасында  «Инвестицияларды  мемлекеттік қолдау мен қорғау туралы» жаңа заңда  инвестиция түсінігіне өзгерістер енгізілді.

         Осы заңға сәйкес инвестиция ұғымына тек табыс алу мақсатында тауар мен қызмет көрсету нысандарына өз қаржыларын  салу түсініледі. Бұл жағдай қазіргі кезде көп мәселе тудыратын инвестициялық қаржыларды есепке алуды тәртіпке келтіріп, жеңілдіктер мен преференцияларды беру аясын нақтылай түсуге жеңілдіктер мен преференцияларды аясын нақтылай түсуге мүмкіндік береді.

         Қазіргі жағдайда Қазақстанның инвестициялық саясатының бағыттары  мен инвестициялық хал-ахуал күрт өзгерісісмен сипатталуда. Инвестициялар  бойынша агенттік Қазақстанға тартымын жатқан инвестицияның санынан сапасына баса назар аударуға бағытталған  бірқатар шараларды жүзеге асыруда.

         Инвестиция сапалылығы дегенде оның салалық бағытталғандығы, қазіргі заманғы технологияларды  пайдалану, жаңа жұмыс орындарын  жасақтау мен мультипикативті әсері  түсініледі.

         Инвестициялық ахуалды  нашарлатпау мақсатында заң жобасына бұрын қойылған келісім – шарттардың тұрақтылығын қамтамасыз ететін өтпелі қағидалар енгізілді. Біртіндеп «Шетел инвестициялары туралы» занның 6 бабынан бас тартуын, мемлекет әлемдік тәжірбиеде орын алған осындай саяси және реттемелі тәуекелділіктен сақтандырудың құқықтық негіздері мен әрекет етуші механизмін жасақтау арқылы, Қазақстан мүмкін болатын таластарды шешудің өркениетті әдістерін жасақтауға бір қадам жасады.

         Қазақстан Республикамыздың үкіметімен 2001-2002 жылдарға тікелей  инвестиция тарту бағдарламасы жасалды. Оған жобаларды қоса қаржыландыру мен мемлекеттік үлеске ену сияқты инвестицияны ынталандыру формалары енгізілді. Бағдарламада капитал салымшыларды ынталандыру мақсатында жеңілдіктер жүйесі қарастырылып, оған тездетілген амортизация, шығынды қайтару нормасының ұлғайтылуы сияқтылары енген.

         Қазақстан Республикасының  Президентінің 2000 жылдың 6 наурызындағы № 349 жарлығымен «Экономикалық басты  салаларында инвестициялық іс-әрекетті асырушы инвесторлар мен келісім  –шарт жасауда жеңілдікпен преференциялар беру тәртібі» бекітілді.

         Тәртіпке сәйкес, жеңілдіктер мен преференциялар беру жағдайына:

1. инвестициялық жобаның экономиканың басты секторларына қатысты болуы;
2. инвестициялық жобаны жүзеге мақсатында қазақстандық заң тұлғасының негізгі қорларына тікелей инвестицияларды жүзеге асыру.

         Инвестициялық жобаның  тиімді жүзеге асырылуы үшін инвестиция бойынша Қазақстан Республика агенттігі  келесідей жеңілдіктермен преференциялар беруі мүмкін:

• натуралды мемлекеттік гранттар;
• келісісм – шарт жасасудан 5 жыл мерзімге жер мен мүлік салығынан босату;
• салық алына бастайтын табыс алу кезінен 5 жылға табыс салығынан босату;
• инвестициялық жобаны жүзеге асыру қажетті құрам-жабдық, шикізат материалдар импортты кезінде кедендік баға салықтарынан толықтай немесе бір бөлігінен босату.

   Салықтық  жеңілдіктер беру мерзімі негізгі  қорға инвестиция көлемі мен экономиканың басты секторларына жатқызылуына байланысты беріледі. Ал кедендік баға салықтарынан босату оның Қазақстан Республикасында  өндірілмеген немесе көлемі инвестициялық жобаны жүзеге асыру жағдайына сәйкес келмеу жағдайындағы беріледі.

   Мемлекеттік натуралды гранттарға:

1. негізгі қорлар – жер учаскелері, ғимараттар, өндіріс құрал-жабдықтары, машиналар, есепеуіш техника және т.б.
2. бейматериалды активтер-ғимаратты, жермен пайдалану құқығы мен басқадай құқықтар.
3. өндірістік қорлар, аяқталмаған құрылыс, салықтар, дайын өнім, т.б.

         Экономикасы дамыған  мемлекеттерде инвестициялық белсенділік  «интелектуалды экономика» түсінігімен  байланысты. Осындай экономиканың қозғаушы күші болып «адам капиталы» мен ақпараттық технологиялар болуда.

         Қазіргі кезде қазақстанда  шикізат секторының басым болуына  қарамастан, ғылыми сыйымды өндіріс  үлесіне жоғарлату тенденциясы  үстем болуы тиіс.

         Қазіргі Қазақстан  экономикасы дамуында жаңа сапалық  дәрежедегі кезеңге келді. Экономикадағы тұрақтандыру процесі аяқталып, тұрақты өсу деңгейіне жетті. Осы жағдай инвестициялық саясатта өзгерістерді тудырды.

         Бүгінде бұл инвестициялық  саясат бір қатар мәселелерді  шешуі шарт. Біріншіден, тартылатын инвестициялардың сапалық сипаттамаларына басты назар аудару. Екіншіден, барлық экономика субъектілері үшін тең дәрежелі жағдайды қалыптастыру. Үшіншіден, экономикалық жан-жақты әлеуметтелу бағытын үстану болып табылады.

         Жаңа жағдай заң  негіздерін жетілдіру қажет етеді. 2003 жылы қаңтарда «Инвестициялар туралы» жаңа заң қабылданды.

         Жаңа инвестициялық  саясат концепсиясында нарықтың барлық агенттерінің халықтың, банктердің, қаржы  институттарының, қор нарығы және т.б. инвестициялық белсенділігін жоғарлату  маңызды орын алуда.

         Тиімді салық жұйесін  қалыптастыру жағдайында стратегиялық бағыт болып, мемлекет пен салық  төлеушілер арасында мүдделердің тепе-теңдігіне  қол жеткізу болып табылады.

         Қазақстан Республикасының  инвестициялық іс-әрекетті реттеудің  тиімділігін жүзеге асыру мақсатында жаңа Салық кодексінде 138-140 баптарында инвестициялық салықтың преференциялар қарастырылған. Инвестициялық салықтық преференциялар корпоративті мүлікке табыс салығы бойынша берілді.

         Инвестициялық салық  преференциялары жаңа өндірісті  қалыптастыру, не әрекет етуші өндірісті ұлғайту мен жаңарту мақсатында негізгі қорға инвестиция жасаушы салық төлеушілерге, жалпы жылдың табыс салығын белгіленген омаға қысқарту, немесе негізгі қор мүлігі салығынан босату мүмкіндігі қарастырылған.

         Корпоративті табыс салығын пайдалану үшін салық төлеуші, енгізілген негізгі қорды құндық. Корпоративті табыс салығын пайдалану үшін салық төлеуші, енгізілген негізгі қорды құндық баланста белгіленген бапқа енгізбей, оны бөлек есепке алуды жүзеге асыруда. Корпоративті табыс салығына преференция салық төлеуші енгізілген негізгі қор құнын жылдық табысынан преференция мерзіміне байланысты бөліп пайдалануға мүмкін береді.

         Мүлік бойынша преференция  инвестициялық жобаға сәйкес негізгі  қорды өндіріске енгізу мүлкінен толық босатуын қарастырады. 

         1998 жылы 30 маусымда  ҚР Президенті Жарлығымен Президент  жанында кеңестік орган ШЕТЕЛДІК  ИНВЕСТОРЛАР КЕҢЕСІ құрылды. Оның  мақсаты инвестициялық хал-ахуалды  жақсарту, Қазақстан Республикасының  экономикасына шетелдік инвестицияларды  тартуға бағытталған ұсыныстар жасау.  Инвестициялық жобаларды таңдау және оның Мемлекеттік инвестициялық бағдарламасына енгізуді жүзеге асыруда Қаржы Министрлігі, Экономика Министрлігі және Қазақстан Республиканың стратегиялық жоспарлау Агенттігі үлкен рөл атқарады.

         Қазақстан Республиканың  Президентінің Астанада қабылданған 1998 ж. 30 маусымдағы         № 3834 « Қазақстанның 2030 жылға дейінгі  даму стратегиясын жүзеге асыру бойынша  іс-шаралар туралы» Жарлығында Қазақстан  Республиканың экономикасын дамытудың  жалпы мәселелері мен экономикалық өсу стратегиясы принциптері анықталды:

1. Мемлекеттің экономикаға тікелей араласуын шектеу. Қазақстан Республиканың стратегиялық жоспарлау және реформалау бойынша Агенттігіне республиканы дамытудың стратегиялық жоспарларын орындау және оны жүзеге асыруды қадағалау жүктеледі.
2. Макроэкономикалық тұрақтылық. Оның мақсаты инфляцияның орташа жылдық деңгейін төмендету, басқарылатын бюжет дефициті мен теңгенің тұрақты курсын сақтау. Оның басымдылықтары:                                                      

• ақша-несие саясатын күшейту;

• қаржы институттарын дамыту және қаржы нарықтарын тереңдету;
• салық және бюджеттік саясат тиімділігі көтеру және бюджеттік дефицитті инвестициясыз қаржыландыру;
• ақша-қаржы саясаты мен салық және бюдеттік саясат пен зейнеткерлік реформамен бірге координациялау;
• төлем балансын күшейту.

3. Бағалардың либерализациясы.

4. Ашық экономика мен еркін сауда. Оның мақсаты – экономикадағы құрылымдық реформаларды аяқтау. Ондағы басымдылықтар:            

• экспортты көлік инфрақұрылымы мен коммуникацияны дамытуды жеделдету; 

• сыртқы сауданы оның құрылымымен экспорт-импорт географиясын жақсарту арқылы өсіру; 
• мемлекеттік реттеуді басқа нарықтарда да шектеу.

5. Жеке меншік институттарын күшейту. Отандық банк жүйесін күшейту және жеке секторды несиелеуді ынталандыру. Қазақстанның қор нарығын дамыту. Жеке секторда қаржыландыру әдістері мн түрлерін жетілдіру.

6. Жекешелендіру.
7. Шет елдік инвестицияларды тиімді сақтауды қамтамасыз ету. Қаржылық махинацияларды жеке инвесторлардың әдістерімен қатаң алдын-алу, капиталдың репатиациясы мен кетуін тоқтату. «Қазақстандағы инвестициялау» халықаралық компаниясын дамыту.
8. Энергетикалық және басқа табиғи ресурстарды іздеу. Оның мақсаты -экспортқа бағытталған, технологиялық байланысты отын-энергетикалық кешенін қалыптастыру.Әртүрлі энергетикалық ресурстарды қолданумен тиімді энергетикалық технологияларды құру. Экспорттық мұнай және газ құбырлары еуразиялық жүйесін құру. Мұнай және газды өндірудің көлемін өсіру, бәсекелестікті арттыру және алдыңғы технологияларды енгізу және т.б.
9. Индустриалды технологиялық стратегияны қалыптастыру.