Әлеуметтік болжау мен жобалау

 
 

Верификация әдістері.

         Верификация, верифицируемдік принципінен  шығатынындай – бұл болжамдардың  сенімдікті, дәлдікті және негіздеуді  тексеру.  

Болжамдар верификациясының әдістері. 

 

         
 
 
 

Әлеуметтік-экономикалық дамудың макроэкономикалық  сценариін жасау.

         Макроэкономикалық  сценарий жасаудың блок-сызбасы.

       

          Әлеуметтік-экономикалық дамудың  болжамын жасау объектісінің  дамуының макроэкономикалық сценариін  құруды қарастырады. Сценарий  болжаудың барлық кезеңдерінде  жасалады және жалпы түрде  5-кестеде көрсетілген прцедуралар  блогын қосқанда. 

5-кесте  

Макроэкономикалық сценарийді жасаудың блок-сызбасы. 

 
 
 

Болжамдарды жасауда қолданатын бастапқы көрсеткіштер.

Әлеуметтік  көрсеткіштер.

Адам  дамуының көрсеткіші. 

         Негізгі әлеуметтік индикатор  – адам  дамуының көрсеткіші (АДК)  болып табылады – білім деңгейінің, кірістердің және өмір сүру  ұзақтығының көрсеткіштерінің орташа  арифметикалығын білдіретін өмір деңгейінің жалпылаушы көрсеткіші. АДК-ның жоғарғы көрсеткіштері бар (Ресей, Қытай және Үндістаннан басқа) әлемнің бірнеше елдері берілген, максималды мыналар болып табылады: а) АДК=0,960 (Канада); б) Өмір ұзақтығының күтілетін индексі =0,91 (Жапония); в) Халықтың білім деңгейінің көрсеткіші = 0,99 (Канада); г) Шын ВВП-ның адам санына деген индексі = 0,99 (Австрия, Австралия, Бельгия, Ұлыбритания, Германия, Дания, Канада, Нидерланды, Норвегия, АҚШ, Финляндия, Франция, Швейцария, Швеция, Жапония)[4].

         Адам дамуының көрсеткішін қалыптастырушы  көрсеткіштер.

         Өмір ұзақтығының  көрсеткіші. Негізгі көрсеткіштері;

1) Халықтың үй жағдайлары: а) халықтың үймен орташа қамтылуы (жалпы алаңның м тұрғынға); б) Үй сапасы (Мысалы, елдімекендерді су құбырымен қамту деңгейі); в) Үй алуға есепте тұрған отбасы санының таза салмағы оның ішінде жыл аяғындағы отбасы саны (пайызбен алғанда);

2) денсаулық қорғау: а) дәрігерлер және орташа медициналық персонал саны; б) халыққа амбулаториялық жәрдем беруші дәрігерлік мекемелер саны және осы мекемелердің қуаты; в) әйелдерге ақыл-кеңес беру орталықтарының және балалар емханаларының саны; г) аурухана мекемелерінің саны; д) аурухана орындарының, төсектерінің саны; е) төсек - орнының қорын мамандандыру (терапевттік, онкологиялық және т.с.с. аурулар); ж) өндірістегі зақым деңгейі; з) еңбекті қорғауға, қоршаған ортаны қорғауға қатысты іс-шараларға деген шығындар; и) кезеңдік медициналық бақылаудағы тұлғалар саны; к) диспансерлік бақылауда тұрған адамдар саны; л) уақытша жұмысқа қабілетсіз (жеке себептерге байланысты); м) халықтың ауру деңгейі: ішімдікке әуестік, нашақорлық, қатерлі ісіктер; н) туризм мен демалысты дамыту (санаторийлер, демалыс пен туризм мекемелерінің, жазғы сауықтыру лагерлерінің, адамдарға арналған қонақүйлер саны; жолаушыларды туристік және саяхаттық таныстыру сызығында тасымалдау; спорттық құрылыстар саны және сұлбасы);

3) халықтың азық-түлікті  қолдану және тамақтың  құндылығы;

4) қоғамдағы қылмыс  жағдайы.

  Халықтың білім деңгейінің көрсеткіші. Негізгі көрсеткіштер:

1) мектепке  дейінгі мекемелер саны;

2) балаларды  мектепке дейінгі мекемелермен  қамту; 

3) мектепке  дейінгі балалар саны;

4)мектепке  дейінгі мекемелердегі балаларды  орынмен қамтамасыз ету;

5) білім  беру мекемелерінің саны: а)кешкі  орта білім беретін мектептер; в)кәсіби – техникалық оқу орындары; г)мемлекеттік орташа арнайы оқу орындары; д)мемлекеттік жоғарғы оқу орындары; е)басқа білім беру мекемелері;

6) білім  бері мекемелерінде оқитындар  саны;

7) білім  беру мекемелеріне абсолютті  мәнмен; 10000 халық қабылдау;

8) мамандар  шығару (абсолютті мән; 10000 халық).

         Шын ВВП деңгейінің халық санына  деген көрсеткіші. Негізгі көрсеткіш  – шын ВВП-ның көлемі.

Болжамның кең тараған эксперттік әдістері.

Коллективтік  зерттеу әдістері – эксперттердің қойылған мәселені талқылаудың нәтижесіне ортақ, жалпы көзқарасын білдіреді. Бұл әдістерге келесілерді топтастыруға болады:

1. Жиналыс – ашық талқылау әдісі. (комиссия әдісі)
2. “Миға шабуылдау әдісі” немесе “миғаәсер ету әдісі”.
3. “Сот әдісі”.
4. Дельфи әдісі.

 

1. Комиссия әдісі – қаралып жатқан мәселе төңірегінде бірегей пікірді қалыптастыру мақсатында жалпы талқылау (дискуссия) жүргізу. Бұл әдістің қолданылуының мысалы ретінде – негізгі тауар нарығында әрдайым жүйелі түрде жүргізіліп отыратын коньюктуралық жиналысты атап өтуге болады. Қаралып жатқан мәселе анық және қысқа қалыптастырылған болуы қажет. Мысалы әлемдік бағаларды қысқа мерзімді (коньюктуралық) болжамдауда эксперттер үшін келесі мәселелер туындауы мүмкін: а) халықаралық тауарлық келісім қорытындысы бойынша немесе экономиканы мемлекеттік реттеу нәтижесінде, белгілі бір тауарға әлемдік бағаның кенеттен өсуінін күтуге болады ма?, б) қазіргі таңда коньюктура максимум (немесе минимум) деңгейде деп айтуға болады ма немесе  келешекте керісінше жағдайды күтуге болады ма?, в) белгілі бір дәстүрлі емес сатып алушының әлемдік нарыққа енуі зерттеліп жатқан тауарларға әсері бар ма, болса қандай? – деген сұрақтар туындайды.[5]

         Коммисиялық әдісті қолдану – бұл қарастырылып отырған мәселеге коллективтік пікірді қалыптастырады, жеке эксперттердің субъективтілігі мен қайта алдын алуды болдырмайды.

         Бірақ “комиссиялық әдіс” белгілі  кемшіліктерге ие, бұл әдісте  беделді эксперттердің пікірі  қабылданады да, қалған тұлғалардың  пікірі жасырын қалып, беделді эксперттердің пікірі қабылданады. Әдетте мұндай жағдай екі-үш “мықты” тұлғалар арасында болады да, қалған эксперттердің пікірі қалып қояды. Ал кейде керісінше, алдын-ала айтылған көпшіліктің пікірінен аса алмай, эксперт көпшілік пікіріне қосылуға мәжбүр болады., ал өз пікірі жасырн қалады.

         Комиссиялық әдістің кемшіліктерін  жоюдың бір түрі – миға шабуыл  жасау (миға әсер ету әдісі  б. т. ойдық генерациялық коллективті  әдіс және қойылған бағаға  топтық қарау әдісі деп аталады). Бұл әдістің ерекшелігі  мәселені қарағанда айтылған пікірге ешқандай сын немесе баға айтылмайды. Миға шабуыл жасау әдісі негізгі екі мәселені шешу болып табылады: Олар 1) жаңа ойды генераторлау, және ұсынылған идеяға анализ жасау мен бағалау. Осыған сәйкесінше екі түрлі топ пайда болады: генераторлар тобы мен аналитиктер тобы. Ойдың генераторлар тобы 5-15 адамнан немесе одан да көп адамнан тұрады. Бұл топтың құрамындағы адамдар талқылайтын мәселенің  мамандары болуы міндетті емес, олар қойылған тапсырманы түсінсе болғаны. Топтың мүшелері мәселені шешуде және жеке немесе топтық қызығушылығы болиауы керек.

         Миға шабуыл жасау әдісін қолданып  жиналыс жүргізерде гипотезаға  негізделінеді. Сәйкесінше, мұндай  жиналыс жасау келесідегідей  жүргізіледі: барлық қатысушының  көңілін тек анық табылып отырған мәселеге аудару, сонымен қатар кез-келген, егер оның практикалық құндылығы күдікті идеяларға да мән беру керек, жалған идея айтпау керек. Мұндай шарттар қатысушылардың талқылау жасауына еркіндік береді. “Миға шабуыл жасау” жағдайы экспертиза қатысушыларының шығмаршылық ойлау қабілетін дамытып, осыған орай жаңа идеялардың туындауына алып келеді.

         “Миға шабуыл жасауда” жүргізуші  басқарып, еркін шығармашының еркін  ойды айтуды және сын болжауын  қадағалайды. Сеанс жүргізушінің  алғы сөзімен ашылып, ол таралатын мәселемен таныстырып және оның шешілу қажеттілігін айта отырып, жиналыс ережесін еске түсіруі қажет. (Ол бұл ережені көрінетін жерге іліп қоюы қажет). Жүргізуші содан кейін ойды ортаға салуды ұсынып, өзі бір- екі ой айтады.  Жүргізуші айтылған ойлар тобын жүйелеп, жиналыстың дұрыс жүргізілуін қадағалап отырады. Егер жиналыстың жиналыстың мүшелері шамадан көп болса, екі топқа бөледі.

         Миға шабуыл жасау әдісі қазіргі  кезде шешім қабылдау мен оған  талдау жасауда кеңінен қолданылады. Бұл ұйымда эксперт жасағанда зерттеушілердің алдында кездесетіндігімен байланысты. Бұл әдістің жетістікті болуы басқарушыға байланысты. Ол барлық ережелердің орындалуын қадағала, дискуссияны жетілдіруі қажет. Мұндай тұлғаны табу өте қиынға соғады.

         Сот әдісі – бұл эксперттер коллективтері жұмысының сотпроцесі ережелерімен сәйкес жүргізілуі. Бұл әдісті қолданғанда екі түрлі көзқарасты эксперт топтарының болғанында өте тиімді болады. “Ісі қаралушы “ болып талданатын мәселе табылады. Бұл мәселенің дұрыс шешілуіне қызығушылық танытқан адамдар тобы сот пен сот мүшесі ролін атқарады. Эксперттер тобының көзқарасына қарсы шыққан көшбасшылар прокурор мен қорғау орнында болады. Күәгерлер ролін әр түрлі фактілер, әдебиет көөздері, эксперимент нәтижелері мен эксперттер атқарады. “Қорғау” өзінің идеясын қорғаса, “прокурор” оны сынап, кінәләйді. Содан кейін сәйкесінше бұл екі жақ орындарын ауыстыруы мүмкін. Ал “сот” талқылау жүргізіп және ақырғы шешім қабылдайды.

         Дельфи әдісі - өз ойын ежелгі грек қаласы Дельфи мен оның ақылгөйлерінің болашақты болжау ерекшелігімен байланыстырылады. Ең алғаш рет бұл әдіс әскери ғылыми-техникалық болашақтағы болжау мақсатында РЭНД Корпорейшн зерттеу ұйымының ғалымдары О.Хеммер, Н.Дольки және Т. Гордон қолдады. Дельфи әдісі топтық көзқарасты қалыптастыруға ретімен жүретін процедуралар. Бұл әдіске тән қасиеттер: 1) арнайы анкета арқылы алынған жауаптың анонимділігі. 2) реттелінетін қайта байланыс, экспертизаның ұйымдастырушысымен бірнеше турлы сауалнама. 3) топтық есеп  статистикалық әдістің көмегімен алынады. Бірнеше турлы сауалнама жүргізуде, жеке тұлғалардың пікірін эксперттің пікіріне жақындату мүмкіндігі болады. Мысалы, эксперттер басқа эксперттердің анонимді жауабымен таныстыру арқылы, оның шешім қабылдауына әсе етуге болады.