Өндіріс шығындары және фирма табысы

     Жалпы жоспарда мына негізгі көрсеткіштер көрініс табады:   .

           - орындалатын жұмыстың мөлшері

           - жұмыстың ұзақтығы мен өткізу  мерзімі   

           - аудитор қолданатын әдістер  мен тәсілдер.

     Жүйелі  зерделеу жүк аз түсетін пунктер  мен ақпараттардың тасқынын және мөлшерін анықтауға,аудиторлық тексерулердің әр түрлі кезеңдерін дұрыс бөліп,орындауға мүмкіндік береді.Аудитті ұйымдастырудың бұл кезеңінде күрделі схемаларды немесе процедураларды қорытындылап сипаттауға мүмкіндік беретін операциялардың тізбектілік қартасын жасау мақсатқа лайықты болып отыр.

         Мәні бойынша аудиторлық процедураны  орындау-барлық жоспарланған аудиторлық  процедураның нақты іске асуы.Әр  тақырып бойынша жүргізілетін  аудиторлық тексерү орындалатын  жұмыстың толық тізбесін көрсетіп  тексерү бағдарламасын рет-ретімен  жасау қажет.  Аудиторлық келісім-шартта мыналар көрсетілү қажет:

               -келісім-шарттың мазмұны

     -тараптардың  міндеттері

     -тексерү  жүргізетін орындар және мерзімдері

     -төлем  тәртібі және мөлшері

     -тараптардың  жауапкершілігі

     -ақпараттың  құпия сақталуы

     -даулы  мәселелердің шешү тәртібі

     -қосымша  шарттар

     -келісімшарттың  қолданылу мерзімі

     -тараптардың  заңды мекен-жайы.

     Операциондық  аудиттің функционалдық,ұйымдастырушылық және арнайы сияқты ерекше түрлерін қолдану  қосымша талдау мен аудиторлық тәсілдеүге тиісті ықтимал проблемалар саласын терең зерттеу мен ұқсастандыруға мүмкіндік береді.

     Ағымдағы  активтердің функционалды аудитін  өткізгенде мәліметтердің сол ресурстарын  сатылық және циклдік қозғалысы  бойынша толықтығы мен анық сенімділігіне  көңіл аударған жөн. 

           Аудит нарықтықэкономика жағдайында барлық шаруашылық процесіне қатысушылардың қызметінде маңызды рөл атқарады.Ол анық ақпаратпен қамтамасыз етеді,серіктестер арасындағы сенімділікті қалыптастыруға септігін тигізеді,оңтайлы басқарушылық шешімдерді іріктеу мен кемшіліктерді жою бойынша ұсыныстарды әзірлейді,сондай-ақ қаржылық жағдайды тұрақтандыруға,шаруашылық жүргізүші субъектілер қызметінің тиімділігін арттыруға және тұтастай қоғамның әлеүметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға ықпал етеді.Аудит мазмұны алға қойылған мақсаттармен бақылау объектілерін ескерү арқылы нақтылануы мүмкін. Егер аудит объектісіне шаруашылық субъектісінің қаржылық қызметі кіретін болса,онда мұндағы мақсат оның есеп барүлері мен расталуының толықтығы мен анықтығын тиянақты таксерү,яғни кәсіпорынның қаржылық жағдайымен қаншалықты сәйкес келетіндігі туралы өз пікірін тапсырыс берүшіге білдіру болып табылады.Егер аудиттің объектісіне кәсіпорындағы бухгалтерлік есептің жағдайы кіретін болса,онда аудиттің мақсатына,оның қолданыстағы заңның талаптарына, шаруашылық субъектісінің өз ішіндегі қабылданған есептік саясатпен және мемлекет белгілеген жалпы нормаларға,стандарттарға және ережелерге қаншалықты сәйкестігін тексерү жатады.

     Аудитор сырттан шақырылмай-ақ кәсіпорын  басшысы өзі ішінде комисия құрып  аудит жүргізүіне болады,себебі «Ақтау-сервис»  ЖШС шағын болғандықтан оны тексеру көп уақыт алмайды.Комисия құрамына келесі мамандар кіргізіледі:       - бас бухгалтер

     - материалды жауапты тұлға

                                                - реттік бухгалтер

                                                - басқарушы тұлға.

     Аудит тексерісінің соңында қорытынды  жасалып,ол кәсіпорын басшысына  беріледі.Онда жетіспеушілік немесе артықшылық табылған жағдайда ол жауапты  тұлғалардан сұралады.Тексеріс құжаттары  заңды құжат ретіне еніп,ол болашақта басшыға шешім қабылдауға септігін тигізеді.Аудит қорытындысының маңыздылығына байланысты кәсіпорын субъкетісі келешекте банктен несие алуына мүмкіндік бар.

     Сол себепті қорытындыға аса көңіл  аударылады,оны жазар алдында  аудитор нақты фактілік бар,заңды құжаттарға сүйене отырып жазады.

     Шаруашылық  субъектісі аудитор қорытындысын өткен  қорытынды мен салыстырады,ондағы өзгерістердің себебін іздейді,қалыпты  жағдайды жақсартуға жағдай жасайды.Шаруашылық  субъектісі аудитордың қайталанбауына аса назар аударады,себебі аудитор қайталанып келетін болса,онда қабылданған қорытынды өз кушін немесе сенімділігін жоюы мүмкін. Шаруашылық субъектісі аудитордың өз жұмысын тиянақты, сенімді, заңды түрде орындауы үшін оған сенім арта отырып өз құжатттарын барлығын тексеруге береді. Аудитор өз кезегінде тексеруді өткізіп, қорытындыны және құжаттарды сырттан келген үшінші адамға жария етпеүге үәде береді. Аудит барысында аудитор тәүелсіз,ешкімнің ықпалына барілмей тексеріс жасауын өз міндетіне алады және ешқандай фактіні жасырмай нақты жазуды қадағалайды. Аудиттің қалай және қандай жолмен жүрүін аудитор өзі белгілейді,ол шешім қабылдағанда өзі зиян келтірейін деп дұрыс емес қорытынды жазбасына кім кепіл,сол себепті шаруашылық субъектісі оның жұмысын бастан-аяқ бақылап отыруы тиіс.

     Аудитті ұйымдастырған кезде оның нақты  нені тексергісі келетіндігі және не үшін керектігі анықталады.Оның қай  аспектілерді қамтыйтындығы жоспарда көрсетіледі,қай мерзімде және төлем-ақысы  анықталуы қажет. /26/      

     Міндеттемелердің арнайы аудиті.

     Міндеттемелер-өткен  мәмілелердің немесе өткен оқиғалардың  нәтижесі. Олар ұзақ мерзімді және ағымдағы болып жіктеледі. Ұзақ мерзімді міндеттемелерге  мыналар жатады:

     -банктердің  ұзақ мерзімді қарыздар

     -банктен  тыс ұзақ мерзімді қарыздар

     -мерзімі шегерілген корпоративтік табыс салығы.

     Қарыздарды  алу және өтеу бойынша операциялардың арнайы аудитін өткізу үшін келесі көрсетілген шоттар 601-Банк қарыздары, 602-Банктік операциялардың жекелеген  түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың қарызы және 60- бөлімшенің Қарыздар, 603 Басқалар қолданады.

     Кәсіпорындармен ұйымдардан алынған ұзақ мерзімді қарыздарды тексергенде,аудитор қарыз берүшілермен мәліметтерді салыстыру нәтижелерімен  анықтауға тиісті,қайтарылмаған  қарыздың қаржы қалдықтарының дұрыстығын айқындауға тиістң. Аудитор бір мезгілде басқа кәсіпорындардан қарыз алудың негізділігімен заңдылығын да,сондай-ақ оларды өтеүдің толықтығы мен мерзімділігін тексерүі тиіс.

     Тексерү кезінде аудитор берешек кәсіпорынға  берілген вексельдермен қамтамасыз етілгенін,ұзақ мерзімді қарыздар шотынан есептен шығарылмайтын вексельдік операциялар есебі ережелеріне сәйкес ескерілетін назарда ұстауға тиіс.

              Ұзақ мерзімді міндеттемелердің  сондай – ақ  кейінге қалдырылған  салықтар бабы жатады. Бұл отандық  бухгалтерлік есептін мүлдем жаңа обектісі, жаңа термин, оның және салықтық төлем, табыс салық, бухгалтерлік табыс, салықтық табыс, тағы басқаларының мазмұны 11 табыс салығы бойынша есеп БЕС – те көрсетіледі. Олардың кейбіреулерін қарастырайық:

1. есепті кезең ішіндегі салықтық төлем міндеттемелер тәсілімен салықтық әсер есебі негізінде анықталады. Бұл тәсілде табыс салығы кіріс алу барысында заңды тұлға шеккен шығыс ретінде қарастырылады және тиісті табыс пайда болған кезенге есептеледі;
2. есепті кезеңде пайда болған уақытша айырманың салықтық әсері салықтық төлемге кіргізіледі және бухгалтерлік баланста кейінге қалдырылған солықтарә бабы бойынша көрсетіледі;
3. бап бойынша кезен басымен сонындағы қалдықтардың анықтығын айқындау үшін Бас кітаптің 632 Кейінге қалдырылған корпорациялық табыс салығы шотының және     5-ші журнал-ордердің осы шотының мәлеметтерімен салыстыру керек;
4. 632 шот кридиті бойынша мыналар көрсетіледі:                                   - 851 корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстарә шотымен бірге корреспонденсияда болашақ төлеуге тиісті салықтар сомасы;                                                                                           -   Д-т 851 шотының   К-т 632 шотының салықтық мөлшерлемесі ұлғайуына байланысты түзету енгізү;                              -   Д-т 541 Негізгі құралдарды қайта бағалаудан түсетін қосымша төленбеген капитал шоты К-т 632 Кейінге қалдырылған корпорациялық табыс салығы  шотының салықтық есептегі өсімінің артуы кезіндегі активтерді қайта бағалауға байланысты әлеуметті салықтық әсер сомасы;
5. 632 шот дебеті бойынша мыналар көрсетіледі:                                - уақытша айырмаларды пайда болуы мен жойылуы нәтижесінде төленуге тиісті немесе 631 Төленетін корпорациялық табыс салығы  және 851  Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстарә шоттарымен бірге корреспонденцияда зианды өтеу нәтижесінде есепке жатқызылатын салықтар сомасы;                       - салықтық мөлшерлемесін 632 шоты К-т 851шотының кемуіне байланысты түзетү енгізу;                                                                      - 541 Негізгі құралдарды қайта бағалаудан түсетін қосымша төленбеген капитал шоттарымен корреспонденция бухгалтерлік есептегі өсіммен салықтық есептесулердегі қайта бағалау сомасы.

       Қысқа мерзімдік қарыздарды алумен  өтеуге байланысты есептеу операциалары 601- 603 шоттарында ескеріледі. Бұл  шоттардың әрқайсысында Қысқа  мерзімді қарыздар аралық шоты  бар. Бұл шоттар пассивті, олардың  сальдосы есептік кезең басындағы  өтелмеген берешек сомасын, дебет бойынша айналым қарызды өтеуге аударылған соманы, кредит бойынша айналым қарызға алынған соманы көрсетеді.

     Кредиторлық берешек- кәсіпорының басқа заңды  немесе жеке тұлғаларға міндеттемелері. Пайда болу сипатына қарай кредиторлық  берешек қалыпты және ақталмаған болып бөлінеді.

     Қалыпты кредиторлық берешек кәсіпорынның бизнес жоспарым орындау барысына, сондай-ақ есеп айырысудың іс жүзіндегі  формалармен байланыстыларын санаған  жөн. Бұларға төлеу мерзімі келмеген акцептелген есеп-қисап құжаттары  бойынша жабдықтаушыларға берешек және бюджетке төлемдері өтіп кеткен берешек және т.б.

     Ақталмаған  кредиторлық берешек болып бюджетпен  есеп айырысу бойынша- қаржы органдарына, еңбекті өтеу бойынша кәсіпорын  қызметкерлеріне, мерзімінде төленбеген есеп-қисап құжаттары бойынша жабдықтаушыларға және т.б. мерзімі өткен берешектер саналады.

     Кредиторлық берешекті тексерүдің басты міндеттері мыналар:

1. Төлем тәртібін сақтауды тексеру.
2. Еептеуде  қолданылатын бағаның, тарифтің және басқа құндық көрсеткіштердің негізділігін тексеру.
3. Кредиторлық берешек сомасының шынайылығын тексеру.
4. Есептеулерді реттеумен кредиторлық берешекті азайту жөніндегі ұсыныстарды дайындау.

                Кредиторлармен есеп айырысу  жағдайын бақылауды ұйымдастыру  келесім-шарттық және есептік  тәртіптің нығаюына тапсырылған ассортиментте және төлемдік тәртіптті сақтау үшін жауапкершілікті артыру сапасымен өнімді жеткізу жөніндегі міндеттемелерді орындауға, кредиторлық берешекті қысқартуға және соған орай шаруашылық жүргізүші субьектінің қаржылық жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.

           Кредиторлық берешектің есепті кезеңнің басымен аяғындағы  жағдайы баланста мынадай баптардың  қалдықтарымен сипатталады:

      - Төленуге тиісті шоттармен вексельдер.

      - Алынған аванстар.

      - Салықтар бойынша берешек.

      - Төленуге тиісті  дивиденттер.

      - Негізгі компанияның ішіндегі  операциялары бойынша берешек.

     Төленуге  тиісті шоттар мен вексельдер бабын  тексергенде аудитор оның қалдығын 671 Төленетін шоттар шотымен салыстыру  қажет, ол мыналар үшін жабдықтаушылармен  және мердігерлермен есеп айырысу жөніндгі ақпаратты жинақтап қорытуға арналған:

     - алынған ТМК мен айналымнан  тыс активтер, орындалған жұмыстар  мен тұтынылатын қызметтер; 

     - алынған ТМК, айналымнан тыс  активтер, есеп-қисап қужаттары әлі  түспеген жұмыстармен көрсетілген  қызметтер;

     - қабылдау кезінде табылған ТМК  артығы мен айналымнан тыс  активтер;

     - тасымалдау бойынша алынған қызметтер. 

     Аудитор жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысуды тексеру бағдарламасын  жасағанда, ішкі бақылаумен есеп жағдайын анықтайтын ішкі аудит жұмысына да жүргізілген жұмысқа қаншалықты сүйенетіндігін айқындауы тиіс.  

7-кесте - Жабдықтаушылар мен мердігерлермен есеп айырысу

аудитінің бағдарламасы