Азаматтық құқық

    Жазбаша нысан  жәй және нотариалдық болып  екіге бөлінеді.

Мынадай мәілелер:

• кәсіпкерлік үрдісінде жүзеге асырылатын;
• мәмілелерді жасау кезінің өзінде орындалатындарынан басқа, жүз еселеген есептік көрсеткіштен жоғары сомаға;
• заңдарда немесе тараптардың келісімінде көзделген өзге реттерде жазбаша жасауы тиіс.

    Мәміленің жай жазбаша түрін сақтамау, оның жарамсыз болып қалуына соқтырмайды, бірақ дау туған жағдайда тараптарды мәміленің жасалғанын, мазмұнын немесе орындалуын куәгерлік айғақтармен растау құқығынан айырады. Алайда тараптар мәміленің жасалғанын, мазмұнын немесе орындалғанын жазбаша өзге, куәгерлік айғақтардан басқа дәлелдермен растауға құқылы.

   Заң құжаттарында  немесе тараптардың келісімінде  тікелей көрсетілген реттерде  мәміленің жай жазбаша түрін  сақтамау, оның жарамсыз болып  қалуына әкеліп соқтырады. Сонымен қатар, нотариалдық куәландыруын талап ететін мәмілелер болуы мүмкін, бұлар нотариалдық куәландырғаннан кейін ғана жасалады деп саналады.

    Мәміле жарамсыз  деп танылған жағдайда тараптардың  әрқайсысы екінші тарапқа мәміле  бойынша алынғанның бәрін қайтарып беруге, ал заттай қайтарып беру мүмкін болмаса, құнын ақшалай өтеуге міндетті.

   Мәмілелердің  жарамсыздығының негіздері:

1.Қажетті лицензия  алмай жасалған мәміле.Рұқсат  белгілі бір мерзімге беріледі.

     2.Теріс  пиғылды бәсеке мақсатын көздейтін  немесе іскерлік әдеп

        талаптарын бұзатын мәміле.

     3. Он төрт  жасқа толмаған адам жасаған  мәміле.

     4. Он төрт  жасқа толған баланың ата-анасының  келісімінсіз жасаған 

         мәмілесін ата-анасының талабы бойынша сот жарамсыз деп тануы

         мүмкін.

    5. Есуастық, ақыл-есі  кем болуы салдарынан әрекет  қабілеттілігі жоқ деп 

        танылған адам жасасқан мәміле  жарамсыз болады.

    6. Сот әрекет  қабілеттілігін шектеген адам  жасасқан мәмілені сот оның

        қамқоршысының талап етуі бойынша  жарамсыз деп тануы мүмкін.

    7. Алдау, зорлық, қорқыту ықпалымен жасалған мәмілелер.

    8. Елеулі мәні  бар жаңылысу салдарынан жасалған  мәмілені сот жаңылысу  

        әсерімен әрекет еткен тараптың талабы бойынша жарамсыз деп тануы

        мүмкін.

   9. Бір тарап  өкілінің екінші тараппен зұлымдық  ниетте келісуі нәтижесінде 

     жасалған мәмілені де сот жәбірленуші тараптың талабы бойынша

      жарамсыз  деп тануы мүмкін.

10. Заңды тұлғаның заңда  немесе құрылай құжаттарында нақты шектелген

      қызмет  мақсаттарына қайшы келетін етіп  жасаған, не оның органының 

      жарғылық  құзіретін бұза отырып жасаған  мәмілесі, егер мәміледегі басқа 

      тараптың  мұндай жолсыздықтар туралы білгені  немесе күн ілгері білуге

      тиіс  болғаны дәлелденсе,заңды тұлғаның  мүлік иесінің қуынымы

      бойынша  жарамсыз деп танылуы мүмкін.

11. Әрекет қабілеттілігі  болғанымен, мәміле жасасқан кезде  өз әрекеттерінің 

      мәнін  түсіне алмайтын немесе өзінің  не істегенін білмейтін жағдайда

     болған  азамат жасасқан мәмілені сот  сол азаматтың мүмкіндігі болмаса, 

      азамат  қайтыс болғаннан кейін басқа  мүдделі адамдардың талабы 

      бойынша  жарамсыз деп тануы мүмкін.

Азаматтық құқықтық субъектілері.

     Азаматтық  заңдармен реттелетін қатынастардың субъектілеріне : жеке және заңды тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік-аумақтық,бөліністер жатады.

    Жеке тұлға  – Қазақстан Республикасының  азаматтары, басқа мемлекеттің азаматтары, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар.Азаматтарда өз құқықтары мен іс-әрекетін жүзеге асыру үшін құқықтық және әрекет қабілеттілігі болуы тиіс.Азаматтың құқықтың қабілеттілігі – бұл азаматтық құқық пен азаматтық міндеттемелерге ие болу қабілеттілігі. Ол адам туылғанда пайда болып және адам өлгенде барып тоқтатылады.

 Құқықтың қабілеттілігінің негізінде азаматтар:

• өзінің меншігіндегі мүлікке ие бола алады;
• мүлікті мұрагерлікке беріп және өсиет ете алады;
• заңмен шектелмеген кез келген кәсіпкерлікпен шұғылдана алады;
• заңды тұлға құра алады;
• заңмен тыйым салынбаған кез келген мәмілелер жасап міндеттемелерге қатыса алады;
• тұрғылықты тұратын жер таңдап ала алады;
• әдебиет пен өнер, ғылыми еңбектердің авторы, өнертапқыштық және басқа да заңмен қорғалатын интеллектуалдық қызметке авторлық құқығы болуға;
• басқа да мүліктік және мүліктік емес құқықтарға ие бола алады.

     Азамат  өз фамилиясы мен өз есімін, сондай-ақ, қаласа, әкесінің атын  қоса, өз атымен құқықтар мен  міндеттерге ие болып, оны жүзеге  асыра алады.Тұрақты немесе көбінесе  тұратын елді мекен оның тұрғылықты жері деп танылады.

     Азаматтық  әрекет қабілеттілігі – азаматтың  өз әркеттерімен азаматтық құқықтарға  ие болуға және оны жүзеге  асыруға, өзі үшін азаматтық  міндеттемелер жасап, оларды орындауға  қабілеттілігі кәмелетке толғанда,яғни 18 жастан пайда болады.

      Жасы 18-ге  толмағандардың әрекет қабілеттілігі  екі топқа бөлінеді:

• он төрт жасқа толмағандар;
• он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгілер.

     Он төрт  жасқа толмағандар үшін келісімдерді  олардың атынан ата-аналары, бала  асырап алған адамдар немесе қамқоршылар жасайды.Өздігінен бұл жасөспірімдер тек өздерінің жасына лайықты күнделікті тұрмыстағы жасалған кезінде орындалатын ұсақ келісімдерді жасауға хақылы.Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгілер келісімді ата-аналарының, бала асырап алған адамдардың немесе қамқоршылардың ризалығымен жасайды.Өздігінен олар табысын немесе стипендиясын билеуге, өздерінің шығармаларына, өнертапқыштық құқықтарын жүзеге асыруға, сондай-ақ күнделікті тұрмыстағы келісімді жасауға хақылы.

      Жүйке  ауруы немесе ақыл-есінің кемдігі салдарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын немесе не істегенін білмейтін азаматты сот әрекет қабілеттілігі жоқ деп тануы мүмкін, соған байланысты оған қамқоршылық белгіленеді.

     Спирт ішімдіктеріне  немесе есірткі заттарға салыну  салдарынан өзінің отбасын материалдық жағынан ауыр жағдайға ұшыратқан азаматтың әрекет қабілеттілігін сот заңда көрсетілген тәртіппен шектеуі мүмкін.Оған да қамқоршы белгіленеді.Бірақ, ол тұрмыстық ұсақ мәмілелерді өз бетінше жасауға құқылы.

     Заңды тұлға  құрмай-ақ мемлекеттік тіркеуге тұрған кезден бастап,азаматтар кәсіпкерлік қызметпен айналысуға және де осы кезден жеке кәсіпкерліктің субъектілері болып табылады.Түрлері: өзіндік, бірлескен кәсіпкерлік.Өзіндік кәсіпкерлікті бір азамат меншік құқығы бойынша өзіне тиесілі мүлік негізінде, сондай-ақ мүлікті пайдалануға немесе оған билік етуге жол беретін өзге де құқыққа, ал бірлескен кәсіпкерлікті жеке кәсіпкерлер ортақ меншік құқығы бойынша өздеріне тиесілі мүлік негізінде, сондай-ақ мүлікті бірлесіп пайдалануға немесе оған билік етуге жол беретін өзге де құқықтарға байланысты жүзеге асырады.

Түрлері:

• ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі негізінде жүзеге асырылатын ерлі-зайыптылар кәсіпкерлігі;
• шаруа\фермерлік\ шаруашылығының ортақ меншігі немесе жекешелендірілген тұрғын үйге бірлескен ортақ меншік негізінде жүзеге асырылатын отбасылық кәсіпкерлік;
• кәсіпкерлік қызмет үлестік ортақ меншік негізінде жүзеге асырылатын жай серіктестік.

  Заңды тұлға құрмастан  кәсіпкерлік қызметті жүзеге  асырушы азаматтарды мемлекеттік тіркеу, өзі барып тіркелетін сипатта, оның тұрғылықты жері бойынша аумақтық салық органында есепке алынуы арқылы жүзеге асырылады. Егер жеке кәсіпкер лицензиялауға тиісті қызметті жүзеге асырса, осындай қызметті істейтін болса, онда оны атқаруға лицензиясының болуы міндетті болып табылады.

      Азаматтардың  жеке кәсіпкерлігінің мәселелерін  Қазақстан Республикасының 1997 жыл  19 мамырдағы “Жеке кәсіпкерлік  туралы”, 1998 жыл 31 наурыздағы “Шаруа (фермер) қожалығы туралы” Заңдары  және тағы басқа құқықтық – нормативтік кесімдер реттейді.

     Меншік, шаруашылық  жүргізу немесе жедел басқару  құқығындағы оқшау мүлкі бар  және сол мүлікпен өз міндеттемелері  бойынша жауап беретін, өз атынан  мүліктік және мүліктік емес  жеке құқықтар мен міндеттерге  ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.

    Өз қызметінің  негізгі мақсаты ретінде табысын  келтіруді (коммерциялық ұйым), не  мұндай мақсат ретінде пайда  келтіре алмайтын және алынған  пайдасын қатысушыларына үлестірмейтін (коммерциялық емес) ұйым заңды тұлға бола алады.

    Коммерциялық  ұйымдар болып табылатын заңды  тұлғалар шаруашылық серіктестік,өндірістік  кооператив, мемлекеттік кәсіпорын  нысандарында құрылуы мүмкін, ал  мекеме, қоғамдық бірлестік, тұтыну кооперативі,қоғамдық қор және діни бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады. Заңды тұлғалар бірлестіктер құра алады /ассоциациялар,одақтар/.

     Заңды тұлғаның  құқық қабілеттілігі ол құрылған  кезде пайда болып, оны тарату  аяқталған кезде тоқтатылады. Заңды тұлға органдарының түрлері,тағайындалу тәртібі және олардың өкілеттілігі заңдар мен құрылтай құжаттарында белгіленеді. Сонымен қатар, оны басқа заңды тұлғалардан айыруға мүмкіндік беретін өз атауы болады. Коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлғаның да фирмалық атауы болуы тиіс. Заңды тұлғаның тұрақты жұмыс істейтін органы тұрған жер оның тұрған жері болып танылады. Бұл мәлімет оның құрылтай құжаттарында белгіленеді.

     Заңды тұлғаны бір немесе бірнеше құрылтайшы құрылуы мүмкін,яғни төмендегілер құрылтайтайшылар бола алады:

• мүлікті иеленушілер не олар уәкілдік берген органдар мен жақтар:
• заң құжаттарында арнайы көзделген өзге де заңды тұлғалар.

Заңды тұлға  өз қізметін, егер заң құжаттарында өзгеше айтылмаса,жарғы  не құрылтай шарты мен жарғысы негізінде  жүзеге  асаырады, ал заң құжаттарында коммерциялық  емес  деп көрсетілген заңды  тұлға осы  түрдегі  ұйымдар  туралы жалпы  ереже  негізінде  жұмыс  істей  алады.

      Құрылтай  шарты құрылтайшылардың арасында  жасалынады, ал жарғысын  құрылтайшылар  бекітеді. Егер  коммерциялық ұымның құрылтайшысы  бір адам ғана болса,  құрылтай  шарты  жасалынбайды.

      Құрылтай  шартындағы   тараптар (құрылтайшылар)

• заңды тұлға  құруға  міндеттенеді,  оны  құру  жөніндегі  бірлескен  қізмет  тәртібін:
• меншігіне(шаруашылық  жүргізуіне, оралымды  басқаруына) өз  мүлкін  беру  және  қатысу  ережелерін:
• құрылтайшылардың  арасындағы  пайда  мен  шығынды  бөлісудің:
• заңды  тұлға  қізметін  басқарудың:
• құрылтайшылардың  ұйымның  құрамына кіру  мен  шығуының  шарттарын  және  тәртібін  белгілейді. Құрылтай шартына  құрылтайшылардың  келісуі  бойынша  басқа да  ережелер  енгізілуі  мүмкін.

Заңды  тұлға  жарғысында: ұйымның түрі,  атауы, тұрған  жері: басшының  өкілеттілігі,  басқару және  бақылау органдары,  құрылу  тәртібі мен   құзіреті, жұмыс  режимі: ұйым  мүлкінің  құралу  және  табысты  бөлу  тәртібі:  ұйвмды  қайта құру  және  оның  қізметін   тоқтату  ережелері  көрсетіледі.  Жарғыда  заңға  қайшы  келмейтін  басқа да  ережелер  болуы  мүмкін.

      Тағы  да  бір  маңызды  мәселе,  кіші  кәсіпкерліктің  субьектісі  болып  табылатын  заңды  тұлға  өз  қізметін,  ҚР Үкіметінің  1998  жылдың   қыркүйегінің  28 жұлдызында № 928 қаулысымен  бекітілген  Жарғы үлгісінің негізінде жүргізе алады.

Заңды  тұлғалар  әділет  органдарында  мемлекеттік  тіркеуден  өтуі  тиіс.  Тіркеу  тәртібі  Қазақстан  Республикасы  Президентінің  1995 жылдың  17  сәуірдегі  заң  күші  бар» Заңды  тұлғаларды  мемлекеттік  тіркеу  туралы» Жарлығымен  реттеледі.

     Мемлекеттік  тіркеу  құрылып  жатқан  заңды  тұлғалардың  құрылтай  құжаттарын  заңға  сәйкестігін  тексеруді, оларға  тіркеу  нөмірін  бере  отырып,  тіркеу  куәлігін  берілуін,  заңды  тұлғалар  туралы  мәліметтерді  бірыңғай  Мемлекеттік  реестрге  енгізуді  қамтиды.  Мемлекеттік  тіркеуге,  құрылу  мақсатына,  өз  қызметінің   түрі  мен  сипатына,  қатысушыларының   құрамына  қарамастан  Қазақстан  Республикасы  аумағындағы  барлық  заңды  тұлғалар  жатады.  Олардың  филиалдары  мен  өкілдіктері,  заңды  тұлға  құқығы  берілмей-ақ  есептік тіркеуге  алынады.