Несиенің мәні, функциялары және түрлері

     Экономиканың төмендеп, инфляцияның  өрлеген кезінде мемлекет пайыздық  ұтысты көтеру арқылы айналымдағы  ақша көлемін қысу үшін экономикадағы  несиелік салымның көлемін қысқартады. Ал, экономикалық өрлеу кезінде экономиканы жандандырып, әрі өсіру үшін несие экспансиясы саясаты қолданылады, яғни пайыздық ұтыстарды кеміту арқылы несие тасқыны көбейіп, ақша көлемі ұлғаяды. Осылайша ақша айналымы ретке келтіріледі. Қазақстанда 1993 – 1997 жылдары несиелердің шектеулі, ал 1998 жылдан бастап несие экспанциясы саясаты жүргізіледі.

     Несиенің (ипотекалық тұтыну несиесі)  арқасында тұрғын үй құрылысы, пәтерлер, автокөлік және басқа  да тұрмыстық машиналар мен  аппараттар алу мен шаруашылықты қалыптастыру сияқты қоғамдағы көптеген әлеуметтік мәселелерді шешуге қол жетіп отыр.

     Несиенің көмегімен басқа мемлекеттермен  байланыстар нығайып, әлемдік  экономикаға араласуға мүмкіндіктер  туып келеді.

     Сонымен, жекелеген шаруашылықпен айналысушы экономикалық субъектілердің өмір сүруі мен жалпы халықшаруашылығының дамуына да, микродеңгейіне байланыстардың дамуында, сондай – ақ халықтың әл ауқатын көтеруде несиенің атқаратын ролі өте зор .

     Міне, осыған байланысты несиені пайдаланудың шегі қайсы деген мәселе  
 

- 26 -

туындайды. Үйлесімді деңгейлерде ғана несиенің экономикаға салынуы пайда бере алады. Несиенің дамуын, оның ролінің  күшеюін экономикаға несие салымының  артуымен байланыстыруға болмайды. Мұның  өзі несиені пайдаланудағы сапалық емес, сандық өзгерістерді көрсеткен болар еді. Несие салымдарының ұлғайғаны жайлы мәліметтер мен қаржылардың қайнар көздеріндегі несиенің үлесі экономиканың дамуында оның ролінің артқандығы осы процестердің несие объектілерінің кеңеюімен, жаңа өнімдер шығару үшін жаңа да, сапалы жобаларды игерумен байланысты болғанда да белгілі болады. Бұл жағдайда несиелік қатынастардың дамуы, жаңа салалардың пайда болуы, капиталдың бір саладан екінші салаға ауысып қайта құйылатындығы жүзеге асатындықтан, несие ролінің артқандығы туралы айтуға болады.

     Бұл жерде несие шектерінің  сапасы мен саны жайлы. Несиелеудің  көптігі экономиканың даму процесіне,  ақша айналымына кері әсерін  тигізеді. Ол қарыз алушылардың  қаржыларды үнемдеп пайдалануға  деген ықыласын бәсеңдетеді.

     Ал, несие саласы мейлінше тарылтудың  да кері әсері бар, себебі  төлем қаржыларының жеткіліксіздігінен  шаруашылық субъектілер ТМҚ –  ны, жабдықтарды сатып ала алмайды,  өзінің өызметкерлеріне еңбекақы  төлей алмайды, негізгі қорларды  жалға ала алмайды және т.б. Сайып келгенде мұның бәрі өндірісте, тауарларды сатып – таратуда өз көрінісін байқатпай қоймайды.

     Несиенің шектерін негіздеп анықтау  мен сақтаудың сұраныс пен  ұсыныстың, айналымдағы тауар  мен ақша көлемдерінің, өндіріс  пен тауарларды сатып – таратудың араларындағы үйлесімді тепе – теңдіктерді сақтап тұру үшін маңызы зор.

     Несиенің сандық шегі несиелік  қаржыларды сандық жағынан шектеумен  байланысты. Шектеулердің әдісі  әр түрлі, тура әдіс Ұлттық  банк міндетті қор көздерінің  мөлшерін арттырып, соның нәтижесінде несие көздерінің көлемін азайтады, экономикалық әдіс пайыздық мөлшерлемені көтерудің нәтижесінде несиелеу процесін тежейді. Сапалық шектері бұл жағдайда несие тар көлемдік деңгейде де, кең көлемдік деңгейде де кері әсер етуі мүмкін.

     Несиенің экономика циклінің  тиісті кезеніне байланысты кең  көлемді деңгейде оң немесе  теріс түрде қалай әсер ететіндігі  жоғарыда атап көрсетілді.

      
 
 
 
 
 
 

- 27 -

                      Қорытынды 

     Қорытындылап айтып келетін болсам. Несие ақша сияқты тарихи экономикалық дәреже болып табылады. Кредит деген сөз, қарыз несие деген сенемін деген мағына беретін болып: латынша деген сөзден шығады. Ол экономикалық дәреже ретінде әр түрлі экономикалық қоғамдарда қызмет етеді. Ол тауар өндірісінің пайда болған кезінен байлап қарайтын формада: бай және кедей қоғамдарда көрінеді. Несие қатынастары ақша қатынастары сияқты үнемі даму үстінде болады.

     Несиенің мақсатты сипаты несие  берушіден алынған қаражаттың  мақсатқа сай пайдалану қажеттілігін білдірді. Несие келісім шартындағы сәйкес бөлімде берілетін, несиенің нақты  мақсаты, сондай ақ банктің бақылау процесінде бұл талапты қарыз алушының сақтауы белгіленеді.

     Несиенің тауарлық формасы шарты  жағынан алып қарағанда оның  ақшалай формасынан бұрын пайда болған. Несиенің тауарлық формасы осы заманғы іс тәжірибеде төмендегінің мерзімін ұзартумен тауарларды сатуда машина мен құрал жабдық, тұрмыстық тауарлар, саймандар лизингіде қолданылады.

     Қазақстанда тұрғын үй құрылысын  салуға және оны сатып алуға ұзақ мерзімді тұтыну несиесін беру үшін мамандандырылған  мемлекеттік құрылыс жинақ ақша бөлінісі құрылады. Жылы халыққа берілген тұтыну несиесінің мөлшері млрд теңгені құрады, жылмен салыстырғанда құрады.

     Инфляция жағдайында, керісінше,  қолма қол ақшамен төлеудін үлесі артады несиені пайдаланудың мерзімі қысқарады және пайыздық мөлшерлеме жоғарлайды. Жылғы несие жүйесіндегі реформалардан кейін жинақ кассалары қызметінің негіздері қайта құрылды. Акционерлік коммерциялық банк Жинақ банкі құрылды. Нәтижесінде жинақ банктері басқа коммерциялық банктерден аса өзгешеленбейтін бөлікке мекемелерге айналды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

- 28 -  

Пайдаланған әдебиеттер 

1. Ақша, несие, банктер.

Ғ.С.Сейтқасымов.

          Алматы: Экономика, 2001 ж

2. Көшенова.Б.

“Ақша, несие, банктер”.

Алматы, 2001ж.

3. Мақыш.С.Б.

“Коммерциялық банктер операциялары”.

Алматы: 2004ж.

4. Мақыш.С.Б.

“Ақша айналысы және несие”

Алматы: 2004ж.

5. Ысқақова. З.Д.

“Банк ісі”

Қарағанды, ж.

6. Ысқақова. З.Д.

“Бағалы қағаздар нарығы”

Қарағанды, ж.

7. Актенов.Н.Г., Пессель.М.А

“Денежное обращение” кредит и банк, 1995.

8. Я. А. Дободиной

    “ Денежное обращение” финансы. ЮНИТИ, 1999

9. В. Колесинкова

    “ Банковское дело ”, “ финансы и статистика ”, 1996

10. И. И. Повлов

“ Денги, кредит, банк”, Алматы, Казакхстан, 1994 ж 

- 29 -

11. Г. С. Сейітқасымов

“ Денги, кредит, банк ” Алматы, Экономика, 1996

12. Ілиясов Қ., Құлпыбаев

       “ Қаржы ” Алматы, 2005ж

13.   В. Д. Мелинков

“ Основа финансов ”, Алматы, 2005 ж

14. С. С. Сахариев

“ финансы ” Алматы юредическая литература, 2004 ж

15. Романовский

“ финансы ” учебник для ВУЗ 2000 ж 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

- 30 -