Шағын және орта бизнесті дамыту

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................3

I. Кәсіпкерліктің дамуының теориялық негіздері.............................................6-9

1.1. Кәсіпкерліктің даму эволюциясы...................................................................6

1.2.  Шағын және орта бизнес  ерекшеліктері.......................................................7

ІІ. Қазақстандағы шағын және орта бизнестің даму жағдайы.......................9-17

2.1. ҚР экономикасындағы  шағын және орта бизнес...........................................9

2.2. ҚР-дағы  шағын және  орта  бизнестің жағдайын талдау.........................12

III. ҚР-дағы  шағын  және  орта кәсіпкерлікті  несиелендіру және дамыту  проблемалары  мен оларды  шешу  жолдары...............................................17-31

Қорытынды............................................................................................................32

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі………………………………………………35

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Қазақстан экономикасы  әкімшіл-әмірішілдіктен нарықтық экономикаға  өтуде қиын кезеңдерден өтті. Негізінен  ТМД елдерінің үкіметтері нарықтық экономикаға өтуде қажетті мынадай бағыттарды ұстануда – мемлекеттік меншікті жекешелендіру, қаржылық, несиелік саясат, құнды қағаздар нарығын құру, жалпы нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру. Кезек күттірмейтін шаралар қатарында кәсіпкерлікті қолдау, шағын және орта бизнесті дамыту мәселелері тұр.

      Ғылыми жұмыстың тақырыбы «Шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту». Экономикалық дамудың экономикалық моделі қазіргі заманғы экономикалық даму теорияларының арасында ең соңғы орында емес, оның мәні – экономика жағдайын жақсартуда жаңа шағын және орта кәсіпорындардың үлкен потенциалы екендігінде. Осы теорияға сәйкес мемлекет кәсіпкерлік белсенділікті ынталандырудың жеткілікті дәрежеде тиімді және оңтайлы әдістерін табуы тиіс.

  Тақырыптың өзектілігі  соңғы уақытта кәсіпкерлік белсенділіктің  төмендеп кетуінен туындап отыр. Қайта құрылған кәсіпорындардың, әсіресе әлемдік экономикада орнаған қаржылық дағдарысқа байланысты  барлық мүмкін болатын нұсқауларға, салықтарға, шектеулерге шыдай алмай жабылып қалды. Тек шағын фирмалар ғана емес, сондай-ақ ірі өндірістік алыптардың да жабылып қалу қаупі бар. Кәсіпкерлік әзірге экономиканың белсенді қоректендірушісі бола қойған жоқ, дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде өріс алғандай, жаңа жұмыс орындарын аша алмауда. Мұндай жағдайлардың себептерінің бірі фирманы тікелей басқару деңгейі мен аймақтық басқару деңгейінің және мемлекеттік деңгейде қамтылған кәсіпкерлікті басқарудың тұтас жүйесінің  жоқтығы, сондай-ақ жеке салаларда кәсіпкерлікті дамытуды қамтамасыз ететін тиімді механизмінің жоқтығы болып табылады. Қазіргі мол шетелдік тәжірибеге қарамастан, транзиттік экономикасы бар елдердің ерекшеліктерін есепке ала отырып, шағын және орта кәсіпкерлікті құру, жұмыс істеудің тәжірибелік мәселелерін зерттеуге, шағын және орта бизнесті анықтауға, кәсіпкерліктің теориялық жақтарын, сонымен қатар, кәсіпкерлік феноменінің маңыздылығын зерттеуге арналған бірқатар нақты зерттеулер жасау қажеттілігі бар.

Ғылыми жұмыстың мақсаты – шағын және орта бизнесті дамытудың біздің еліміз үшін оңтайлы жолдарын қарастыру. Зерттеліп отырған шағын және орта бизнес мәселелерін шешу жолдарын нақты әрі түсінікті қылып жеткізу, даму жолдарын талдау.

Аталған мақсаттарға  жету үшін  мынадай міндеттерді  орындау шарт:

• шағын және орта бизнестің экономиканың дамуындағы алатын рөлін көрсету және оның мазмұнын ашу;
• бизнесті дамытудағы  мемлекет тарапынан   жүргізілетін қаржы-несиелік және инвестициялық қолдау саясатына жан-жақты тоқталу;
• кәсіпкерлік субъектілерінің қызметін  шағын және орта бизнесті несиелеуді басқарудің тәжірибелік мәселелерін қарастыру және оған баға беру;
• шет елдік және отандық   шағын және орта бизнесті несиелеуді басқару үдерісінің  тәжірибелік мәліметтеріне сүйене отырып  шағын және орта бизнес субъектілерін  шағын және орта бизнесті несиелеуді басқаруге зерттеулер жүргізу;
• бизнес субъектілерін  шағын және орта бизнесті несиелеуді басқаруды жетілдіруге байланысты ұсыныстар мен тұжырымдар жасау.

      Бәрімізге мәлім кәсіпкерлік секторы экономиканың  диверсификациялауға, тұрақты қарқындармен  дамытуға  мүмкіндік береді. Осы тенденция біздің  елімізде қалыптаса қойған  жоқ.  Сондай – ақ жоғарыдағы  үлестік көрсеткіштер дамыған мемлекеттердің  экономикасымен салыстырғанда   мардымсыз болып табылады. Мұндай  жағдайдың қалыптасуы  мемлекеттік реттеу  мен қолдауға  және  шағын бизнес  пен орта  кәсіпкерліктің  ішкі  және  сыртқы  орталарына  қатысты  әралуан  аспектілі   қиындықтары  мен  проблемаларына  байланысты.

Сонымен  қатар  шағын  және орта  бизнес  секторының  бүкіл әлемдік сауда ұйымына (БСҰ) кіруіне байланысты проблемаларды осы   жұмыстың  өзектілігін  анықтайды.

Халықаралық  сыртқы  ортаға  қатысты  бүкіл  потенциялды  қиындық  қазіргі  кезде  өте  белсенді  талқылануының  себебі, шағын  және  орта  бизнестің  тек  қана ішкі  рынокқа  бағдарлануына   байланысты  бәсекелік  қабілеттің  төмендігінде.  Сондықтан егер  біздің  еліміз БСҰ-ына кірсе, онда  осы  сектордың  елімізде  экономикамызды  әртараптандыруға  мүмкіндігі  болмай  қалады. Осыған орай осы әлемдік  ұйымға  кірер  алдында  осы сектордың  бәсекелік  қабілеттерін  жоғарлатуға  бағытталған.

Ғылыми жұмыс  міндеттері:

1. Шағын  және орта  бизнестің  экономикалық  жүйедегі  дамытудың  варианттарын  зерттеу  арқылы рөлін  қарастыру;
2. Шағын және  орта  бизнес  субъектілерінің  түрлі  аспектідегі  қиындықтары  мен  проблемаларын  терең  талдау  мен сипаттамаларын  бітіріп кету;
3. Терең  талдау  негізіндегі  проблемаларды  шешу  жолдарын  зертеу  арқылы  ҚР –дағы  шағын  және  орта  бизнес субъектілерін  дамыту  жолдарын  әзірлеу.

Тақырыптың  ғылыми зерттелу дәрежесі. Шағын және орта бизнес субъектілерін  шағын және орта бизнесті дамытудың ғылыми негізіне тереңнен қалам тартқан батыс елдерінің  осы салада зерттеулер жүргізген маман-ғалымдардың еңбектері кеңінен қолданылды. Атап айтқанда,  Жұмыста экономикалық өсу теориялар саласындағы классикалық және іргелі зерттеулер (М.Вебер, Е.Денисон, Е.Домар, Дж.Кейнс, К.Маркс, А.Маршалл, Дж.Мид, Д.Рикардо, В.Ростоу, Дж.Сакс, П.Самуэльсон, Т.Сван, Р.Солоу, Ф.Хайек, Р.Харрод, С.Хикс, Й.Шумпетер және т.б.), сонымен қатар зерттеліп отырған тақырыптың әдіснамалық және теориялық алғышарттарын әзірлеуге қомақты үлес қосқан экономист-ғалымдардың еңбектері (А.Белоусов, Е.Т.Гайдар, С.Ю.Глазьев, Е.И.Зоря, Е.С.Ивлева, А.Н.Илларионов, Н.Д.Кондратьев, А.Киреев, Р.Нуреев, М.А.Пивоварова, С.Ю.Румянцева, А.З.Селезнев, Д.В.Цигарели, К. Цыбко, Е.Ясин және т.б.) қолданылды.

Қазақстанда экономикалық өсудің теориялық  және әдістемелік мәселелерін Р.А.Алшанов, С.А.Аханов, У.Б. Баймұратов, А.Н.Дауылбекова, Ә.Н.Дәуренбекова, А.Ю.Додонов А.Б.Зейнелғабдин, Н.Қ.Мамыров, Н.А.Назарбаев, Г.Рашидов, А.Н.Саханова, Б.К.Сұлтанов, Е.А.Түркебаев, В.А.Хан, Б.Д.Құсайынов және көптеген басқа ғалымдар зерттеді.

Дегенмен, аталған еңбектерде  шағын  және орта бизнесті дамытудың әдістері мен тәсілдері бүгінгі күннің талабына сай жан-жақты қарастырылған деп айту мүмкін емес. Жалпы  шағын және орта бизнесті дамытумен байланысты көптеген мәселелер көтеріліп  жатқанымен,  нақты шағын және орта бизнесті  шағын және орта бизнесті дамыту мәселелері әлі де болса ғылыми тұрғыда терең  негіздеуді талап етеді.

Зерттеу жұмысының  ғылыми жаңалығы:

• Қазақстандағы шағын және орта бизнесті  дамыту факторлары құрастырылып, бір жүйеге келтірілді;
• шағын және орта бизнесті мемлекет тарапынан қаржы-несиелік және инвестициялық қолдау саясатының негізгі бағыттары ұсынылды;
• республикадағы шағын және орта бизнесті дамытуды тежейтін және  шағын және орта бизнесті несиелеуді басқаруге  кедергі болып отырған негізгі факторлар және олармен күресудің іс-шаралары анықталды;
• коммерциялық банктердің шағын және орта бизнесті  шағын және орта бизнесті несиелеуді басқару үдерісін жетілдіру бойынша ұсыныстар келтірілді.

         Ғылыми жұмыстың көлемі мен  құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытынды мен қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І.  Кәсіпкерліктің дамуының теориялық негіздері

1.1. Кәсіпкерліктің даму эволюциясы

          Кәсіпкерлік туралы теориялық  концепция алғашқы рет 1725-1730 жылдары  Ричард Кантиллионның еңбектерінде  баяндалды. Кейінгі 250 жыл шегінде  кәсіпкерлік теория әртүрлі ғалымдар  мен экономистердің еңбектерінде дамытылды да, олар бірте-бірте кәсіпкерлік – бұл адамның тәуекел мен жаңартпаға деген бейімділігі ғана емес, қорыта айтқанда жаңа кәсіпорын құруды білдіретін ұғым дегенге келді.

Алғашқыда «кәсіпкерлік»  термині тәуекел сөзімен, ал кәсіпкердің өзі тауарды өндіру мен өткізуде белгілі бір тәуекел мен жауапкершілікті өз мойнына алатын адаммен байланыстырылды. Мысалы, 1725 жылы Кантиллион кәсіпкерлікті, өз мойнына тәуекелді алумен байланыстырды, сонымен қатар ол капитал салушы кәсіпкерлер мен өз еңбегін, ресустарын қолданушыларды ажыратып отырды. Ол кәсіпкерді өзіне өзі жұмыс орнын жасайтын адам ретінде қарастырды. Адамды белгілі бір төлемақы, сыйақы үшін жұмыс істеу қанағаттандырмаса, ол өз ойларын жүзеге асыру жолдарын іздей бастайды, сөйте келе ол кәсіпкерге айналады. Кантиллионның пікірінше, кәсіпкердің басты ерекшелігі олардың тұрлаусыз жағдайларда жұмыс істеулері.

Басқа бір физиократ, дін қызметшісі Николас Бауде  өндірушілер мен фермерлер топтарының гүлденуі, олардың жаңалықтарға яғни жаңартпа мен менеджментке деген бейімділіктеріне байланысты деп санады. Бауде еңбек өнімділігінің ұлғаюындағы ғылым мен технологияның маңыздылығына әрдайым ерекше көңіл аударып отырды. Ол кәсіпкер мен меншіктенушінің өзара айырмашылықтары бар деп ұйғарды. Меншіктенушілер кәсіпкерді капиталмен қамтамасыз етеді, олар өз кезегінде, бұл қаржы құралдарын шикізат алуға және жұмысшыларға еңбек ақы төлеуге пайдалана отырып, тәуекелге барады.

1776 жылы Адам Смит  өзінің «Халықтар байлығының  табиғаты  мен себептері туралы зерттеу» атты еңбегін жазғанда, ол негізгі өндіріс факторларын бөліп көрсетті: жер, еңбек, капитал, бірақ кәсіпкердің рөлі туралы ештеңе айтылмады. Тек 1810 жылы Жан Батист Сэй алғашқы рет кәсіпкерліктің рөлі мен мәнін негізгі өндіріс факторларының бірі дәрежесіне дейін көтерді, ол индустриялық төңкеріспен қатар кәсіби менеджменттік төңкерістің де сап ете қалатынын айтты. Сэйдің  айтуынша  «Өндіріс  шеберлері»   келесі  қасиеттер  мен дарындарға  ие болуы  қажет:

• Төлем  қабілетті, тәртіпті, сақ, адал  және тұрақты  болуы;
• Қарыз  түрінде  капитал  тарта білу  және несиені уақытында

қайтара  білу;

• Өз  бойына әділетті  бизнесті  жете  білушілік пен табандылық  сияқты моралдық  қасиеттерді  қалыптастыру;
• Сол  немесе басқа  тауардың ерекшелігі  мен  маңыздылығын, оны  өндіру  әдістері  мен болжамды сұранысын  жеткілікті дәрежеде нақты  бағалай  білу жағдайында  болу.

           Қазіргі  заманғы авторлардың   ұстанымдарын қарастырайық.  Давид  Минкеланд  кәсіпкерге  мынадай сипаттама  береді:

• Дәлелденген  тәуекелдерге  бара білу;
• Жігерлік және іскерлік белсенділік;
• Жеке, дербес  жауапкершілік;
• Қабылданатын  шешімдердің салдарын білу;
• Қабылданған  шешімдер  нәтижесінің  белгісі  ретіндегі пайда;
• Болашақта  қоршаған ортада өзгерістерді болжай білу;
• Ұйымдардың шеберлігі.

Шет елдік теорияда және практикада кәсіпкерлік қолда бар  қаржы, материал және еңбек қорларын игеру базасында қызмет көрсету  немесе өнімге деген белгілі бір  қажеттілікті қанағаттандыратын жаңа бизнесті құру процесі ретінде қарастырылады. Кәсіпкерліктің көрсетілген анықтамаларын талдай отырып, біздің көзқарасымыз бойынша, кәсіпкерліктің келесі анықтамасын қисынға қарай мазмұндауға мүмкіндік беретін сипаттамалардың ең маңыздыларын бөліп көрсетейік. Кәсіпкерлік – жаңа кәсіпорынды құрумен немесе белгілі бір дәрежедегі тәуекелділігі бар қазіргі кәсіпорынды дамытумен байланысты жаңартпашылық қызмет.

Кәсіпкерлік экономиканың дамуына үлкен үлес қосады, себебі осы қызметтің арқасында жаңа жұмыс орындары пайда болады, техника  және технология дамиды, жаңа өндіріс және қызмет көрсету салалары қалыптасады, жаңа аймақтарды игеру жүзеге асырылып, ұлттық кірістің көлемді бөлігі жасалады.

 

1.2.  Шағын және орта бизнес  ерекшеліктері

 Нарыққа негізінен миллиондаған айналымы бар корпорацияларға жол ашық, ал шағын кәсіпкерлік құрылымдардың кіруіне мүмкіндік жоқ деген пікірлер бар. Басты дәлел – шағын фирмалардың жақсы жетілген ірі компаниялармен бәсекелесе алмауы. Шын мәнінде, шағын бизнес бірнеше себептерге байланысты ірілермен сәтті бәсекелесе алады. Мысалға ірі кәсіпорындар стратегиясын өзгерту үшін 6 жыл қажет етеді, ал жаңа стратегия енгізу үшін 10 жыл және одан көп уақыт қажет етеді. Шағын фирмалар үшін бұл уақыт айтарлықтай азырақ – жарты жылдан 1 жылға дейін. Одан әрі, технологиялық жаңалықтар – бұл дәстүрлі түрде үлкен бизнес саласы деп саналатын, бірақ статистикаға қарасақ, 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін радикалды технологиялық жаңартпашылықтардың 95% шағын бизнес саласына келуде. Басқа қайнар көздердегі мәліметтер бойынша ірі фирмаларға қарағанда, шағын фирмалар 24 есе көп жаңартпашылықтар мен ашылымдар жасауда.

Сондықтан Европа Достастығында (EC) экономиканың жеке секторындағы 15,7 миллион кәсіпорындардың барлығы  дерлік шағын жөне орта бизнес түрінде  болуы кездейсоқтық емес. Шағын бизнес кәсіпорындары 70% жұмыс орындарымен (62 млн) қамтамасыз ете отырып, қоғамдастықтың дамуына айтарлықтай үлес қосты, статистикалық мәліметтер бойынша 16 млн. адам өздеріне және 46 млн. адам жалдамалы жұмысшы ретінде жұмыс істей бастады.