Кәсіпорынның дағдарыстан шығу жолдары

1. аграрлық дағдарыстар рентамен байланысты және өнеркәсіптен ауыл шаруашылығының дәстүрлі қалуымен байланысты (бұл қалу экономикалық даму деңгейінің жоғары деңгейіне жеткен барлық елдер үшін сипатты емес);
2. аграрлық дағдарыстар ережедегідей, қайта өндірудің жал-пы дағдарысының уақытымен сәйкес келмейтін, айтар-лықтай ұзаққа созылады және экономикалық кезеңнің жалпы басқа да фазасында жалғасады;
3. аграрлық дағдарыстардың өзінің кезеңдігі болмайды, яғни, аграрлық дағдарысты басқадан бөліп тұратын мерзімдер азды-көпті анықталған болып табылмайды, олар ауыл шаруашылығында өзінің кезендігін құрмайды, яғни,оның аграрлық кезеңді, кандай да бір фазаны аса бір ерекше кайталамайды.

Бұл келесі себептермен байланысты:

• табиғаттық -климаттық жағдай,   мысалы,   көп   жылдық қуаңшылық ;
• мыңдаған гектар жерді ұзақ мерзімге істен шығаратын, соғыстар, өрттер ;
• ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тауарларға «баға қайшылығы»;
• өнеркәсіптен айырмашылығы ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігінің төмен деңгейі ;
• бұрынғы одақ елдерінде ауыл шаруашылығын мемелекеттің әлсіз қолдауы.

    Құрылымдық  дағдарыстар белгілі бір аялар мен салалардың арасындағы үйлесімсіздіктен туындайды, олар ережеге сай, созылмалы сипатта болады және кезеңді кризистердің басталуымен барлық уақытта сәйкес келмейді. Құрылымдық дағдарыстарға мұнайдың, азық-түліктің, энергиялық, шикізаттық, валюталық және экологиялық дағдарыстар жатады.

    Әлеуметтік  дағдарыс әр түрлі әлеуметтік топтардың қақтығысы немесе қайшылықтардың өршуінен туындайды: жұмыскерлер мен жұмыс берушілер, кәсіподақтар мен кәсіпкерлер, әр түрлі мамандықтағы жұмысшылар, персонал және менеджерлер және тағы басқалары. Көбінесе әлеуметтік дағдарыс, экономикалық дағдарысты толықтырушы немесе жалғастырушы болып табылады, кей жағдайда өздері де туындайды, мысалы басқару стилінде, еңбек талаптарымен келіспеген жағдайда, экологиялық мәселелер қатынасында, патриоттық сезімде.

3. Кәсіпорынның дағдарысын сипаттайтын теория жүзіндегі көзқарастар мен қойымдылары

    Кәсіпорынның  дағдарысын сипаттайтын түрлі динамикалық түрдегі қойымдылары мен көзқарастары болады.

      Мюллер өзінің зерттеулерінде  стратегиялық дағдарыстар, нәтижелердің  дағдарысы және өтемпазықтық дағдарысы туралы айтады. Бұл дағдарыстардың арасында оның пікірі бойынша уақыттық байланыс болады.

Дағдарыстың мұндай түрлерінің туындау процесі келесіні білдіреді: Мюллер бойынша кәсіпорын табыстардың дені сау жағдайында назар аударатын табыстылыққа жетудің потенциал түсінігін қолданады. Бірақ потенциал біртіндеп таусылады және егер жақсы айналымды берген   ескіріп кеткен өнімдер орнына жаңа ауыстырмалы тауар таппаса, кәсіпорын стратегиялық дағдарыс бойында болады. Нәтижелердің дағдарысы, мысалы бұрынғы өнім – лидер қоймалық шығындардың жоғарылығында туындайды, ол өз кезінде сыртқы көздерден алынатын инвестицияларды талап етеді. Ал өтемпаздық дағдарысы классикалық түрде, мысалы кәсіпорындағы барлық процестер сыртқы көздерден қарастырғанда несие берушілердің шектеулерінен туындайды. Осынын бәрі сонына келгенде банкроттыққа әкеп соғады.

2 - кесте. Мюллер бойынша дағдарыстың процесі.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Бұл сурет бойынша ерекше момент –  бұл дағдарысты айқындаудың дағдарыстың даму процесіне қайшылығы, яғни кәсіпорын өзінің дағдарыс жағдайында екенін, көбінесе күйзелістің «Нәтижелер дағдарысы» мен «өтемпаздық дағдарысы» сатыларында түсіне бастайды.

      Дағдарыстық процесті түрлі сатыларға бөлудің  қажеттілігі ең алдымен, дағдарысқа ықпал ету және дағдарысты болдырмаумен одан өті бойынша шараларды қолданудың  кезі мен  уақытын анықтаумен байланысты.

      Кристек бойынша дағдарыстың процестің сатыларын дағдарыстан өту потенцияның, мүмкіндігі және оны ертерек анықтау тұрғысынан сипаттайды.  

      

      

      

      

        
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      3 - кесте. Кристек бойынша дағдарыстық сатылары.

      Кристек бойынша дағдарыстық процестің  сатыларын келесідей түрде сипаттауға болады:

1. Саты: потенциалды дағдарыс. Мұндай дағдарыс – тізбекті процесс секілді өзін мүмкінді, потенциалды фазада тауып,  ол кәсіпорынның нақты дағдарысы ретінде айқындалмайды. Дағдарыстың айқын сипаттарының жоқтығынан кәсіпорынның мұндай жағдайы квазинормалды деп сипатталады, яғни әдетте кәсіпорын басталғанын көрсететін уақытынан сипатталады.
2. Саты: көрінбейтін дағдарыс «латехтті». Дағдарыстық бұл фазасы енді басталып келе жатқан дағдарыстың асқынуы бойынша ықтималдықтың үлкен шамасымен сипатталады. Мұндай дағдарыс сатысында кәсіпорын оны стандартты инструменттер көмегімен ықпал ету, қолдану арқылы дағдарыстың осы сатысына белсенді әсер ету алдын – ала айқындау шараларын жүзеге асыру көмегімен болады. Жалпы дағдарыстың осы кезеңінде оны жойюдың потенциясын толығымен пайдаланбайды. Бұл әсерде ең негізгісі ертерек айқындау жүйесіне сүйену керек.
3. Саты:өткір өтуге болатын дағдарыс. Бұл сатыда кәсіпорын дағдарыстың негативті әсер етулерін сезе бастайды. Сонымен бірге  бұл  сатыда кәсіпорынға бағытталған деструктивті ықпал етудің интенсивтілігі күшееді. Ол болса уақыттың тапшылығына, қысымына, тезділігіне, шешім қабылдаудың тезділігіне алып келеді. Дағдарыстың бұл кезеңінде одан ары проблемалары (дағдарыстан өту факторлары) шешудің әрекет етуші жолдарын табуға талаптар уақыттың тығыздығына байланысты жоғарлайды. Сондай – ақ бұл кезең барлық үлкен күштерді жұмылдыру арқылы дағдарыстан шығу бойынша шаралар мен қолда бар резервтердің таусылуымен сипатталады. Бұл жағдайда жалпы өткір  дағдарыстан шығудың  мүмкіндігі жоғары болады. Тағы да дағдарыстан өтуге талаптар шегіне дейін жоғарлап, аз уақыт аралығында ситуацианы жақсарту үшін  шаралар өзінің нақты қабілеттілігі мен әрекеттілігін көрсету қажет.
4. Саты: өткір өтуге болмайтын дағдарыс. Егер дағдарыста локализациялау жүзеге аспаса, онда кәсіпорынның жоюмен аяқталатын дағдарыстық процестің соңғы сатысына көшеді. Бұл сатыда дағдарыстан өту үшін  кәсіпорынға қойылатын талаптар оның потенциялынан әлде қайда жоғары болады.  Бұл жағдайда кәсіпорынның дағдарыстан шығуы  мүмкін емес болады. Өйткені осы кезеңде  нақты әрекеттер болмайды немесе олар потенциалдың төмендігіне байланысты тиімсіз болады және уақыттың күшті қысымымен кәсіпорынға қарсы деструктивті ықпал етулердің интенсивтілігі күшееді.

    Дағдарыстық жәйттардың жіктемесі. Батыс экономистері дағдарыстық жәйттің дамуының 3 сатысын бөледі:

    Бірінші саты тауарлық материалдық запастардың  сату көлемінің тұрақты не төмен  өсу қарқындары кезеңіндегі көбеуінен, несиелік берешектің айналмалығы тездетілгенінен, жабдықтау мен өнім сапасымен байланысты туындаған проблемаларынан көрінетін жекелеген жағдайлармен сипатталады.

    Аралық  саты болса (тауарлы-материалдық  запастарды қысқарту арқылы ақша ресурстарын үнемдеу салдарынан) материалдың тапшылығымен, жабдықтаушылардың несиеге сатулардың тоқталуымен және қолма-қол қаражаттармен есеп-айырысу   талаптарымен, жалақыны уақытылы төмендеуімен айырықшаланады.

    Дағдарыстың соңғы кезеңдерінде компания хаостық  жағдайға душар болады. Осы кезең өндірістік графиктер орындалмайды, өте жиі өнімнің төмен сапасына байланысты олар қайтарылып береді, өндіріс жиі материалдардың жетіспеушілігіне байланысты тоқтап қалады, дебиторлық берешекті жинаудың  көп уақыт алуымен сипатталады. Сондай-ақ бұл кезде жабдықтаушылар мен мердігерлер қолма-қол қаражат беруді талап етеді және несие берушілер де заемдардың шарттарын өзгертуді талап етеді. Нәтижесінде,  компанияда меншікті айналымдағы қаражаттардың жетіспеушілігі байқалады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    

1. «Сұлтан»  ЖШС-нің қызметі

«Сұлтан» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 1995 жылы 13-ші наурызда Алматы облысы Сарқан қаласында құрылды. Серіктестікті құрушы құрылтайшылар Қазақстан республикасының азаматтары – жеке тұлғалар болып табылады. Құрылтайшылар құрамы үш жеке тұлғадан тұрады.   Серіктестік «Тұлпар» ауыл шаруашылық өндірістік кооперативнің қайта құрылуы  негізінде пайда болады.

    Бас офисі Қазақстанның экономика және сауда орталығы болып табылатын  басты қала – Алматыда орналасқан фирма 1996 жылы «Сұлтан» сауда белгісімен өндірілген өнімдерді тарату және сату мақсатында құрылған болатын және қысқа  мерзім ішінде маркетингтік фирмаға  айналып, бүкіл Қазақстан бойынша  қызмет көрсететін халге жетті. Қазіргі таңда «Сұлтан Маркетинг» компаниясы тек қана өзіміздің еншілес кәсіпорындардың ғана емес, сонымен қатар үшінші өндірушінің де түрлі өнімдерін шетелге шығару және шетелден алып келу жұмыстарын жүзеге асыруда.

    1998 жылы 28-ші ақпанда «Сұлтан» жауапкершілігі  шектеулі серіктестік болып өзгертілді.

    «Сұлтан»  ЖШС-ның қызметінің пәні және мақсаттары .

    «Сұлтан»  ЖШС-ның негізгі мақсаты бәсекеге қабілеті жоғары сапалы, халық тұтынуындағы қажетті өнімдер өндіру. Сондай-ақ шикізат түріндегі ауыл шаруашылығы өнімдерін тиімді, әрі пайдалы мүмкіндіктерін өткізу.

    Бұл негізгі   мақсатқа жету үшін серіктестік  келесідей қызметтерге негізделеді:

• Ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару, өндіру;
• Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу;
• Ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау;
• Ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізу;
• Наубайханалық өндіріс;
• Ет – сүт және май өнімдерін өндіру мен өңдеу;
• Қоғамдық тамақтану, қонақ үй пунктерін ұйымдастыру және тағы да басқа ойын және шоу бизнес қызметтеріне басқа қызметтерді жүзеге асыруға мүмкіндігі бар.

    Бұл қызметтер арқылы серіктестік халықтың, аймақтық мекемелер мен ұйымдардың қажеттілігін қанағаттандыру; жаңа жұмыс орындарын және әлеуметтік мәселелерді шешуге мақсат құрып ықпал жасайды.

    Жалпы қазіргі күнде «Сұлтан» ЖШС-ның негізгі қызметі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге және өткізуге негізделген. Осы негізгі қызметті серіктесттіктің 94%  табысының көзі болып табылады.

      2005 жылдан бастап «Сұлтан» ЖШС-ның  өз қызметін жетілдіруге тырысуда. Бұған серіктестік  жанынан Туркия компаниясымен бірлесіп диірмен құрғанын айтуға болады.

    Жалпы серіктестіктің қызметін ұйымдастыру  келесі кестеде көрсетілген 

    4-кесте. 2008 жылғы серіктестік қызметін ұйымдастыру

    

    Құқықтық  статусы «Сұлтан» ЖШС-гі Қ.Р-ның заңдарына  сәйкес заңды тұлға болып табылады. Серіктестік өзін-өзі қаржыландыру және шығындарын өзі өтеу негізінде  қызмет етеді. Серіктестіктің өзіндік  жеке балансы несие мемлекеттерінен  есептері, дөңгелек мөр белгісі, фирмалық баланс және басқа да реквизиттер иелігінде бар. Серіктестік өз атынан келісім  жасауға мүмкіндігі бар, жеке мүліктік емес құқықтарына міндетті болуы және үшінші тараптар тұлғасы ретінде сотта жауапты болуы мүмкін.

    Серіктестік  өзіне тиесілі мүлікпен барлық міндеттемелерімен жауапты болады. Қатысушылардың  қарыжатына серіктестік жауапты болмайды.

    «Сұлтан»  ЖШС-ның  шаруашылық қызметі.

    «Сұлтан»  ЖШС-гі ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруге негізделген серіктестік. Оның, меншігінде 841 га жер , 500 мың мал (сиыр, қой ) бар. Қазіргі күйде жерге себілген өнімдер: бидай, арпа, сұлы, қант қызылшасы, сенаж сияқты өнімдер жатады. Ал мал өсіруде: қой, сиыр – бұдан алынатын өнімдерге: сүт, жүн, тері сияқты өнімдер саналады.

    Серіктестіктің  шаруашылық қызметін  жүргізуіндегі  ең негізгі қызмет шикізатты тиімді, қымбат бағамен  өткізу болып табылады.

    Жерді өңдеудегі көмекші өндіріс құралдарына  трактор, комбайын, машина- техникалық саймандар құрап отырады. Оларды үнемі жөндеуден өткізу, басқа  кооперативтердің жерін жыртуға, өнімін жинауға, жалға беру сияқты қызметтерді  жүзеге асырып отырады.

    Қазіргі күнде шаруашылық қызметті серіктестік  жетілдіре түсуде. Бұған бидайды өсірудегі мал жинауды, өткізуді дәлел бола алады. Оны келесі кестеде көре аласыз.

    5-кесте. Шаруашылық қызметін талдау.