Бухгалтерлік шоттар және екі жақты жазу

 

     Бұдан көріп  отырғанымыз тізімдемедегі ақпаратты  мәліметтер кәсіпорынның бухгалтерлік  балансындағы ақпараттардан алынған.  Сондықтан тізімдемедегі бастапқы  қалдық сомасы баланстың ай  басындағы мәліметтеріне, соңғы  қалдық сомасы баланстың ай  соңындағы мәліметтерімен тең  болады. Ал есепті айдағы айналым  сомалары ұйымдағы қаңтар айындаорындалған  мына төменде берілген операциялар  негізінде жазылып отыр.

     «ККК»  фирмасының 2006 жылғы қаңтар айында  орындалған шаруашылық операциялары:

1. Жабдықтаушы-мердігерлерден 25000 теңгеге материалдар сатылып алынды (әзірге ақшасы төленген жоқ).
2. Есеп айырысу шотынан 50000 теңге банк несиесі өтелінді.
3. 30000 теңгенің материалдары өндіріске босатылды.
4. Жабдықтаушы-мердігерлерге қарыз 65000 теңге банк несиесі есебінен өтелінді.

     Міне, осы мысалдан  қарап отырып ұйымның айналым  тізімдемесіндегі есепті ай бойғы  айналым сомасының дұрыс болуы,  орындалған операциялар бойынша  екі жақты жазудың дұрыс жазылуынан (орындалуынан) екенін дәлелдеуге  болады және де бухгалтер немесе  екі жақты жазуды жүргізетін  қызметкер осы тізімдемені толтыру  арқылы өзі орындаған жұмысының  қатесін тексере алады. Кәсіпорындар  айналым тізімдемесі талдамалық (аналитикалық) және жинақтамалық (топтамалық, синтетикалық) шоттар бойынша бөлек  жасауларына да болады. Негізінен  талдамалық (аналитикалық) шот бойынша  құрастырылатын айналым тізімдемесін  жинақтамалық (топтамалық, синтетикалық) шот немесе субшоттарда есептелетін  мүліктер, дебиторлар мен кредиторлардың  түрлері бойынша жүргізіледі.  Мүліктер бойынша жасалған айналым  тізімдемесінде мүліктердің сомасымен  қатар заттай саны да көрсетіледі.

     Жинақтамалық  және талдамалық есеп жүргізудің  дұрыстығын тексеру үшін талдамалық  шоттар бойынша жасалған айналым  тізімдемесінің бастапқы және  соңғы қалдық сомалар, сонымен  қатар кірісі мен шығысының  сомаларын жинақтамалық шоттар  байынша айналым тізімдемесіндегі  мәліметтермен салыстыру керек.  Бұл екі тізімдеме бастапқы  және соңғы дебиттік, сондай-ақ  кредиттік қалдық сомаларының  және айналым сомаларының өзара  тең болуы жүргізілген талдамалық  және жинақтамалық есептің теңдігін растайды. Бұл кәсіпорынның тауарлық-материалдық қорының сақталуына және дебиторлар немесе кредиторлармен есеп айырысуына бақылау жасауда үлкен рөл атқарады.

     Кәсіпорын  өз қызметінің айналымы туралы  бұдан да толығырақ мәліметті  шахматтық айналым тізімдемесін  қолдану арқылы ала алады. Тізімдеменің  бұл түрі операциялардың мазмұнын  ашуға және шот корреспонденциясының  дұрыстығын тексеруге қызмет  етеді. Жалпы бухгалтерлік есепте  шоттардың дебиттік айналым сомасы  шоттардың кредиттік айналым  сомасына тең болуы қажет. Бұл  теңдік шоттардағы екі жақты  жазу принципімен қамтамасыз  етіледі. Жоғарыда келтірілген  мысалымыз бойынша «ККК» фирмасының 2006 жылғы қаңтар айына шахматтық  айналым тізімдемесін құратын  болсақ, мына түрде болады:

 

«ККК» фирмасының 2006 жылдың қаңтар айындағы шахматтық  айналым тізімдемесі

 

Шоттардың кредиті бойынша	Материалдар	Ақша	Банк несиесі	Жабдықтаушы-мердігерлермен есеп айырысу	Дебиті бойынша жиыны
Шоттардың дебиті бойынша
Аяқталмаған өндіріс	30000				30000
Материал				25000	25000
Банк несиесі		50000			50000
Жабдықтаушы-мердігерлермен есеп айырысу			65000		65000
Кредиті бойынша жиыны	30000	50000	65000	25000	170000

 

     Осы тізімдемеден көріп отырғанымыздай, «ККК» фирмасының 2002 жылдың қаңтар айындағы айналымы 170000 теңгені құрап отыр. Сондай-ақ бұл тізімдемеде әрбір операция бойынша жазылатын екі жақты жазу анық байқалып отыр.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

1. Н.Қ. Қабылова, Ш.А.Доспалинова, Е.Н.Оразалинов «Бухгалтерлік есеп теориясы» 2008 жыл, Астана: Фолиант.
2. Ә.Әбдіманапов «Бухгалтерлік есеп теориясы» 2001жыл, Алматы.
3. Қ.К.Кеулімжаев, Н.А.Құдайбергенов «Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері» 2006 жыл. Алматы: Экономика.