Басқару психологиясы дербес пән ретінде

Ұсынылатын  әдебиеттер:

1. Е. Н. Мананикова «Психология управления»
2. Ахтаева Н. С., Әбдіғапбарова А. І., Бекбаева З. Н. «Басқару психологиясы»

3. В. А. Розанова «Психология управления»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№3 Тақырып. Тиімді жетекшінің басқару стилі.

 Лекцияның негізгі  мақсаты: студенттерді басқарушының психологиялық портретімен таныстыру, сонымен қатар басқарушының психологиялық бейнесін жасайтын қасиеттерін талдау. Әр түрлі ғалымдардың басқарушылық қызметті зерттеу еңбектеріне шолу жасау.

1. Тиімді басқарушы-ның психология-лық портреті
2. Басқару стилі: психологиялық характеристика

Негізгі басқарушының психологиялық  портретін қарастырып өтетін болсақ, біріншіден басқарушылық- бұл жеке меншік және т.б. Барлық менеджменттің  еңбек капиталын қарастырсақ  менеджердің идеалды сапалылығын  көрсетеді.

Бұны екі топқа бөліп  көрсетуге болады:

        1.Биологиялық және әлеуметтік-экономикалық характеристикасы.

2. Жеке меншік сапалылығы.    

 

 Биологиялық менеджер  сапасына келесідей түрлерін  көрсетуге болады-    

1. Жынысы
2. Жасы
3. Денсаулығы
4. Темперамент
5. Қабілеттілігі

 

  А.А.Урбанович атап  өткендей- психалогияны зертеу барысында  көбісі белгіленгін болатын, өйткені  басқарушы арасында әр түрлі  рангісінде бір қатар ұқсас  мнез-құлқы бар. Әр авторларда  көбнесе келесідей түрлері кездеседі.

 

1. Интеллект
2. Инициатива және активті іскерлі адам 
3. Өзіндік сезім
4. Қабілеттілік

 

  Эмперикалық зерттеу  барысында Ч.Магерисон «Австралия»  және Э.Какабадзе «великобритания»  зертеушілер бірнеше компаниялардан  әр деңгейдегі жеті жүз басқарушыларды  жинап басқарушының перспективасына  байланысты сұрақтар қойған болатын.  Олардың бірінші алтыншылары  келесідей-

 

1. Адамдармен жұмыс жасау қабылеттілігі және дилегерлеу
2. Барлық сенімділікті өзіне алып тәуекелге баруға дайындығы
3. Отыз бес жасқа дейінгі аралық ішінде басқарушылық қабылеттілігін толтыру
4. Қандай жағдай болмасын басқарушы стильді оңай ауыстыра білу
5. Отбасылық көмек

Ең керекті болып бірінші  сапалы екі адам болып саналады. Бұл проблемаларды шешу барысында  ғылыми-практика негізінде екі ұлы  отандық моделінде профессиограммалық басқарушылықа тоқталып өтеміз. В.М.Шепель профессиограммалық басқарушылықа  үш негізгі сапалы блоктарды бөліп  көрсеткен «незаурьадный интелект, білім фундаменті, қабылеттіліктің  жеткіліктілігі».

Екінші блог өзімен келесідей  сапалы түрлерін көздейді.

1. Идеялық – адамгершілік.
2. Ғылыми професионалды сапасымен өзіне білімді қосады
3. Ұйымдастырушылық сапасына барлығы да қосылады
4. Психофизикалық сапасына соматикалық және психикалық деңгейлер кіреді

 

Үшінші блок негізгідей спецификалық жеке тұлға адамдардың сапасы кіреді, өйткені басқарушылық толықтай профессионалды, компитентті, ұйымдастырушы болып  танылды. Алайда ұйым ішінде олар танымал  болып болып келеді. В.М.Шепель психология-мамандығында келесідей сапаларды белгілейді:

1. Коммуникабельділік
2. Эмпатиялық
3. Психоанализділікке деген қабілеттілігі
4. Стреске деген төзімділік
5. Шешендік «Красноречив»
1. Эмоционалды және іскерлік лидер
2. Жанасқан «контактность»
3. Интеграциялық әлеуметтік функционалдық қабілеттілігі
4. Қорқынышқа деген төзімділік

Келесідей компоненттерді  Р.Л.Кричевски негіздеген болатын. Олар келесідей:

1. Жоғары деңгій професионалдылық
2. Жауаптылық және сенімділік
3. Өзіне деген сенімділік

 

4. Өз бетінші жұмыс істеу немесе дербес «самостоятельный»
5. Творчествалық шешімдерді шешу қабілеттілігі
6. Эмоционалды, бірқалыпты және стреске деген төзімділік
7. Коммуникабельділік

 

Басқару стилі дегеніміз- бұл басқарушы мен бағынушы арасындағы қарым-қатынас жасау тәсілі. Басқарушы  стильінің танымал индивидуалды типологиясы болып қалады, оны  ХХғ отызыншы жылдарындағы неміс психологы К.Левин қарастырған болатын. Бұл келесідей негізгі қолданыста жүретін үш басқару стилін қарастырды.

1. Авторитарлы басқару стильі «директивті және директорлы»
2. Демократиялық басқпру стильі «колективті»
3. Жол берушілік басқару стильі «нейтралды немесе анархиялық»

 

Бақылау сұрақтары:

1. Басқарушының психолгиялық портреті дегеніміз не?
2. Басқарушылық стильі және олардың түрлері.
3. Левиннің басқару стильдерін ата.
4. Кричевскийдің компоненттерін атап беріңіз.

 

Ұсынылатын  әдебиеттер:

1. Е. Н. Мананикова «Психология управления»
2. Ахтаева Н. С., Әбдіғапбарова А. І., Бекбаева З. Н. «Басқару психологиясы»

3. В. А. Розанова «Психология управления»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 4 Тақырып. Топтық іс - әрекеттерді басқару психологиясы және басқарушының қызметіне оның әсері.

Лекцияның мақсаты: Оқытушының студенттерді топ болып жұмыс істеуге, сонымен қатар оларға топ жұмысында орын алатын қайшылықтарды шешу жолдарын үйрету. Болашақта тиімді басшы болып шығуына бағыт беру.

1. Ұйымдағы психологиялық  жағдайдың басқарушылық аспектілері. 

2. Өндірістік ұйымдағы  қайшылық: психологиялық анализ.

Қазіргі кездегі ҒТР –  дың дамуына байланысты ұйымда орын алған жағдайларға қызығущылық  артып келеді. Еңбек ұжымдарында  әлеуметтік – психологиялық қолайлы  жағдайдың  қалыптасуы еңбек өнімділігін  арттырудың және шығарылатын өнім сапасын  арттырудың негізгі шараларының  бірі болып табылады. Әлеуметтік –  психологиялық климаттың маңыздылығы  - ол әлеуметтік процестер мен жағдайлардың тиімділігін көтеретін фактор ретінде  есептеледі, олардың жағдайларын  көрсететін  және әлеуметтік, сонымен  қатар ҒТП – тің әсерінен өзгеруінің көрсеткіші болып саналады.

Әлеуметтік – психологиялық  климат ерекше құбылысты білдіреді, адамдардың бір – бірін қабылдау ерекшеліктерін біріктіру нәтижесінде  пайда болған. Ол ұйым мүшелерінің  көңіл – күйіне өз әсерін тигізеді.

Әлеуметтік  - психологиялық  климат – бұл ұйым мүшелерінің  тұрақты психологиялық дайындығы.Ол қолайлы және қолайсыз болуы мүмкіән.

Әлеуметтік – психологиялық  климаттың негізгі белгілері:

• сенім және бір – біріне деген талап қоюшылықтың жоғарғы деңгейде болуы;
• іскерлік сын;
• ұйым мүшелерінің тапсырмалар және олардың орындалуы жөнінде ақпараттың қолжетімді болуы;
• ұйым мүшелерінің сөз бостаңдығы;
• басқа адамдардың пікірімен санасу;
• ұйымның әр мүшесінің атқарған жұмысы үшін жауапкершілікте болуы.

Анықталған әлеуметтік –  психологиялық климаттың қалыптасуына келесідей факторлар әсер етеді:

1. Мүшелерінің бірігуі. Бірігудің екі түрі бар: психофизиологиялық және психологиялық.

Психофизиологиялық қызметкерлердің  жеке синхрондық психикалық қызметтеріне байланысты. Мысалы, топ мүшелерінің  төзімділігі,  ойлау жылдамдығы, сезіну ерекшеліктері. Бұл қасиеттерді  жұмысты бөлу кезінде ескерген жөн.

Психологиялық жеке психикалық құрамалардың жиынтығымен анықталады. Мысалы, мінез – құлық ерекшелігі, темперамент, қабілеттілік, түсіністік.

Әлеуметтік – психологиялық  климаттың сипатына байланысты оның жеке тұлғаға әсер етуі әр түрлі  болып келеді- еңбекке ынталандырушы, көңіл күй көтеруі, сенім ұялату немесе керісінше энергияны төмендету, өндірістік жоғалтуларға әкеліп соқтыруы мүмкін.

Қолайлы әлеуметтік – психологиялық  климаттың қалыптасу шаралары:

- әр түрлі типті адамдарды  шоғырландыру ;

- бір басшыға бағынатын  адамдар санын азайту(5-7);

- іскерлік этикетті сақтау.

Моральды - психологиялық  климат – ол ұйым мүшелерінің қызмет ету барысындағы психологиялық  дайындығы. Моральдық психологиялық  климат ұйым мүшелерінің бір біріне, еңбекке, қоршаған ортаға деген қатынастарының жүйесін білдіреді. Қолайлы моральдық  психологияллық климаттың белгісі  ретінде ұйым жұмысының жоғарғы  еңбек өнімділігін айтуымызға болады. Қолайлы моральдық психологиялық  климаттың тағы бір белгісі ретінде  басқаруда ұйым мүшелерінің басқару  ісіне белсенді ат салысуын айтуымызға болады. Қолайлы моральдық психологиялық  климаттың қалыптасуы ұйымның біріктіру  механизмінің бірі болып саналады.

Кез келген ұйымда қайшылық орын алады. Қайшылық дегеніміз:

1. Адамдар арасында белгілі бір әлеуметтік немесе жеке өміріндегі мәселелерді шешуде орын алатын келіпеушілік.
2. Адамдардың немесе жеке топтардың қарым қатынасы кезінде бір жақтың екінші жақтың қызығушылықтарының жүзеге асырылуына қарсы келетін қарым қатынасқа түсудің бір формасы.

Қайшылық кез келген ұйымның  іқызмет етуінің бір бөлігі. Кез  келген қайшылық қолайлы және қолайсыз қызмет етуі мүмкін. Қайшылықты тиімді басқарған жөн, ұйым жұмысының тиімділігіне қол жеькізу үшін. Қайшылықтар  ұйымда қолайсыз жағдайлардың орын алуына себепші болуы мүмкін, қызметкерлерді жұмыстан бөлуі мүмкін, Сонымен қатар, қайшылықтар еңбек жағдайларының, техникалық, басқарушылық қарым қатынастардың  жақсауына әкеліп соқтыруы мүмкін.

Қайшылықты мына критерийлер  бойынша анықтауға болады:

1. Көлеміне байланысты : жеке тұлғалық, тұлғалар арасындағы, топтық, топ арасындағы.
2. Шығу көзіне байланысты: обьективті, субьективті.
3. Мерзіміне байланысты: ұзақ мерзімді, орта мерзімді, қысқа мерзімді.

Қайшылықтың үш түрі бар:

• Қайшылық "плюс плюс", екі қолайлы альтернативаның бірін таңдау.
• Қайшылық "минус минус", екі альтернативаның екеуі де қолайсыз.
• Қайшылық "плюс минус", екі альтернативаның біреуі жақсы, екіншісі қолайсыз.

Ұйымға қайшылықтың әсер ету эффектілеріне байланысты конструктивті  және деструктивті деп аталады. Конструктивті  ұйымда жаң идеялардың пайлда болуына  әкеледі. Деструктивті ұйымның бөлінуіне  әкеледі.

Қайшылықтан шығу жолдары:

1. Қайшылықтан қашу – ададардың қайшылықты болдырмауға тырысу.
2. Қайшылықты жуып шаю.
3. Компромисс – екі жақтың бір шешімге келуі.
4. Мәжбүрлеу – бір жақтың екінші жақтың пікіріне мәжбүрлеп көндіруі.

 

Бақылау сұрақтары:

1. Әлеуметтік – психологиялық климатқа анықтама беріңіз.
2. Моральдық – психологиялық климат дегенді қалай түсінесіз.
3. Әлеуметтік – психологиялық климаттың қалыптасуына қандай факторлар әсер етеді?
4. Қайшылық дегеніміз не?
5. Ұйымда қайшылықтың қандай түрлері орын алады?
6. Қайшылықтан шығу жолдарын атаңыз.

 

Ұсынылатын  әдебиеттер:

1. Е. Н. Мананикова «Психология управления»
2. Ахтаева Н. С., Әбдіғапбарова А. І., Бекбаева З. Н. «Басқару психологиясы»

3. В. А. Розанова «Психология управления»