ҚР коммерциялық банктері, олардың қызметтері және операциялары

орналастару  жұмыстары депозиттік операциялар  деп аталады. Осылардың негізінде   коммерциялық  банктердің  несиелік  ресурстарының негізгі бөлігі  
 
 
 
 

- 15 -

құалады. Шетелдік банктік тәжірибеде алып тастау тұрғысынан қарағанда талап еткенге  дейінгі депозиттер, мерзімді және жинақ салымдары деп ажыратылады.

     Талап еткенге дейінгі депозиттер  белгісіз уақытта салымшылардың  ағымдағы, есеп айырысу шоттарында  болатын ақшалай қаражаттар, олар  банкті алдын ала ескертусіз  кез келген уақытта салымшырармен  алынуы, немесе басқа шотқа аударылуы  мүмкін. Әдетте банк талап еткенге  дейінгі салымдар бойынша ең  төмен пайыз төлейді, ал кейбір  жағдайларда олар бойынша сыйақы  мүлдем төленбейді. Кейбір мемлекеттерде  пайыздарды есептеуге заңды тәртіппен  тыйым салынған.

     Депозиттердің екінші тобын мерзімді  салымдар құрайды. Терминнің өзінен  көрініп тұрғандай, мерзімді салымдар  белгілі бір айдан жоғары мерзімге  орналыстырылады. Салымшы үшін  ақшаларды ұзақ мерзімге салудың  мәні жоғары пайыздарды табу  болып табылады. Сондай-ақ банк  үшін бұл депозит тиімді, өйткені  ол жоғары пайыз табумен қандай  да бір қарыз алушыға қарыздарды  ұсыну үшін осы қаражаттарды  ұзақ уақыт бойы иемдене алады.  Мерзімді салымдар меншік меншікті  салымдар және кері алу туралы  ескертуі бар мерзімді салымдар  болып бөлінеді. Меншікті мерзімді  салымдар шот иелеріне алдын  ала белгіленген күні қайтарылады,  ал осы күнге дейін банк  оларды өз қалауын бойынша  иемденеді. Егер шот иесі белгіленген  күні соманы кері алмаса, онда  оны сол күннен кейін ағымдағы  шот секілді пайдаланады, сондай  ақ ол өз ақшаларын кез-келген  келесі күндерде кері ала алады. 

     Депозиттердің үшінші түрі –  жинақ салымдары. Олардың кеңірек  тараған түрі кәдімгі жинақ  шоты деп аталатын жинақ салымы. Шот иесі шотқа ақша салу, немесе  одан кері алу үшін жинақ  кітапшаларын міндетті түрде  ұсыну керек.   Депозиттердің   басқа   түрлеріне   қарағанда   жоғары    пайыздардың 

төлеудің  жинақ салымдары құнтты демеу  және салымшылардың жинақтарын банктерде  сақтауды ынталандыру үшін пайдаланады. Халық пен коммерциялық емес ұйымдар  кәдімгі жинақ салымдарын қолданалды.

     Коммерциялық банктер негізінен  өз  клиенттерінің шауашылық қызметтеріне  қызмет көрсетумен байланысты  несиелік есеп айырысу және  қаржылық операциялардың барлық  түрлерімен айналысады.

     «Қазақстан Республикасындағы банктер  мен банктік қызметтер туралы»  Заңға сәйкес банктер мынадай  операцияларды орындай алады:

- ақылы  негізде депозиттерді тарату;

- клиенттер  мен банк корреспонденттердің  шоттарын жүргізу және оларға  кассалық қызмет көрсету;

- қайтарымдылық,  мерзімдік және төлемділік шарттарымен  заңды және жеке тұлғаларға  қысқа мерзімді несиелер беру;

- инвестицияланатын  қаражаттар иелерінің немесе  иемденушілердің тапсырмалары бойынша  капиталдық жұмсалымдарды қаржыландыру; 
 
 
 

- 16 -

- заңда  көрсетілген тәртіппен өз бағалы  қағаздарын шығару (чектерді, вексельдерді,аккредитивтерді,  депозиттік сертификаттарды, акцияларды  және басқа да қаржылық міндеттемелерді);

- төлем  құжаттарын сатып алу, сату  және сақтандыру, олармен басқа  да операцияларды жүргізу;

- банктік  операциялар бойынша брокерлік  қызметтерді көрсету, клиенттердің  тәуекелі бойынша оларды агенттері  ретінде әрекет ету;

- клиенттердің  тапсырмалары бойынша сенімдік  операцияларды (қаражаттарды қарау  және орналастыру, бағалы қағаздарды  басқару);

- банктік  қызметпен байланысты кеңес беру  қызметін көрсету;

- лизинтік  операцияларды жүзеге асыру.

     Ұлттық банктің арнайы лицензиялары  бар болса, банктер басқа да  банктік қызметтерді жүзеге асыра  алады. Соның ішінде шетел валюталарымен  операцияларды жүргізу, халықтың  ақшалай салымдарын қарау. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

-17-

     II.  Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің қызметтерін жетілдіру жолдары.

     2.1. Ресурстарды тартудың жаңарту жолдары

     Азаматтардың тұрғын үй проблемаларын  шешу және Астана мен Алматы  қалаларында жылжымайтын мүлік  рыногын жандандыру үшін “Самұрық  – Қазына” қоры арқылы ипотекалық  кредит берудің және тұрғын  үй секторын дамытудың арнайы  бағдарламасы іске қосылатын  болады. Осы бағдарламаны қаржыландыруға  Қор Ұлттық қордың және жинақтаушы  зейнетақы қорларының қарыз қаражатын  тарту есбінен қалыптастырылатын  5 млрд. АҚШ доллары (600 млрлд. теңге  ) мөлшерінде сома беретін болады. Осы бағдарламаның қаражаты есебінен  екінші деңгейдегі банктер арқылы  Алматы және Астана қалаларында  құрылыс аяқталмаған тұрғын үй  кешендерін аяқтауға қарыздар  беру қамтамасыз етілетін болады.

     Екінші деңгейдегі банктер мен  тұрғын үйді әділ бағасы бойынша  сатуға дайын құрылыс салушы  компаниялар осы бағдарламаға  қатысушылар болады.

     Жылжымайтын мүлік рыногындағы  ахуалды  тұрақтандыру жөніндегі  бағдарламаның негізгі параметрлері:

1. “Самұрық – Қазына ” қоры екінші деңгейдегі банктерде жеңілдікті ставка бойынша 15 жылға бірқатар несиелік желілер ашатын болады. Өз кезегінде екінші деңгейдегі банктер қарыз алушылардың әр түрлі топтарына ипотекалық кредиттерді мерзімінен бұрын өтеу құқығымен 10.5%- 12.5% - бен  15 жыл мерзімге дейін беретін болады.
2. Қаражаттың бір бөлігі жаңа қарыз алушылар үшін түпкілікті ставканың 10.5 % деңгейінде болуын және 2009 жыл бойы іске асырылуын көздейтін жаңа ипотекалық бағдарламаға жіберілетін болады. Осы бағдарлама халыққа ипотека бойынша жеңілдікті ставкалармен және тұрғын үйдің қолжетімді бағасы бойынша тұрғын үй алуға мүмкіндік береді. Екінші деңгейдегі банктер құрылыс аяқталмаған нысандардан пәтерлер сатып алуға ипотекалық қарыздар беру жолымен қарыз алушы  құрылыс компаниялармен ахуалды түзертуге және кредиттік портфельдің сапасын елеулі дәрежеде жақсартуға мүмкіндік алады.
3. Екінші деңгейдегі банктер бұған дейінгі кезеңдерде алаңы 120 шаршы метрден аспайтын тұрғын үй алуға ипотекалық қарыз алған және осы ипотекалық қарызға қызмет көрсету бойынша өз міндеттемелерін адал орындаған, қарыз алушының, ипотекалық қарыз алуды қамтамассыз ететін тұрғын үйді қоспағанда, басқа тұрғын үйі болмаған жағдайда кредит желісінің бір бөлігін қарыз алушылар үшін ипотекалық қарыз бойынша пайыздық ставкаларды 10.5% - 12.5-ға дейін төмендетуге бағыттайтын болады.
4. Өз кезегінде мемлекет ұлттық компаниялардың және мемлекет қатысатын   акционерлік  қоғамдардың  атынан  Астана   және Алматы

 
 
 

- 18 -

         қалаларының рыногынан әділ бағамен  жаға тұрғын үйлер сатып алатын            

         болады.

     Үкімет, сондай ақ тұрғын үйге  қолжетімділікті қамтамассыз ету  бойынша шаралар қабылдайтын  болады. Бұл үшін қолданыстағы  тұрғын үй құрылысын дамыту  бағдарламасына өзгерістер енгізілді. 

     Әкімдіктерге жеке құрылыс салушылардан  пәтерлерді құрылыс аяқталған  және дайындығы жоғары дәрежедегі  нысандардан белгіленген  баға  бойынша сатып алу құығы берілетін  болады. Бұл тұрғын үй бағдарламасын  іске асыруды жеделдетуге мүмкіндік  береді.

     Азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз  етуді ұлғайту мақсатында арендалық  тұрғын үй құрылысына 15 млрд. теңге  жіберілетін болады. Бұл қосымша  265  мың шаршы метр арендалық  тұрғын үйді пайдалануға беруге  мүмкіндік береді.

     Мемлекеттік бағдарлама шеңберінде  салынған барлық обектілер тұрғын  үй құрылыс жинақтарының жүйесі  арқылы сатылатын болады. Бұл  халықтың басым санаттарына жылдық  дан аспайтын пайыздық ставка  бойынша алдын ала тұрғын үй  қарыздарын ұсынуға және тұрғын  үй сатып алу үшін бастапқы  салымның жинақталуына байланысты  қиындықтарды болдырмауға мүмкіндік  береді.

     Үлескерлердің құқықтарын қорғауды  арттыру мақсатында Үкімет үлестік  құрылыс мәселелері бойынша заңнамаға  өзгерістер енгізетін болады.

     Экономиканы отандық қаржы институттары  тарапынан қаржыландырудың қысқаруы  жағдайында шағын және орта  бизнеске көмек көрсету жалғасатын  болады. Мемлекеттік қолдау олардың  салалық тиістілігіне қарамастан, шағын және орта бизнестің  барлық субъектілеріне көрсетілетін  болады.

     Біріншіден, осы мақсаттарға “Самұрық - Қазына ” қоры 2009 жылы қосымша  1 млрд. АҚШ доллары (120 млрд теңге)  бөледі. Бөлінетін қаражат шеңберінде 70% ағымдағы жобаларды қайта қаржыландыруға  және 30% жаңа жобаларды іске асыруға  бағытталатын болады.

     Екінші деңгейдегі банктер шағын  және орта бизнеске кредит  беру бойынша барлық бағдарламалардың  операторлары болады. “Самұрық- Қазына  ” қоры бөлетін қаражат шеңберінде  бір жобаны қаржыландыруға арналған  лимит 3-тен 5 млн. АҚШ. долларына  дейін өседі.

     Үкімет “Самұрық-Қазына” қорымен  бірлесіп шағын және орта бизнес  үшін сыйақы ставкасын дағдарысқа  дейінгі деңгейге дейін(14%-дан  аспайтын) тұрақтандыру бойынша  шара қабылдайды, сондай-ақ тиімді  ставканы тағайындай отырып, шағын  және орта бизнесті қолдау  бойынша қабылданған барлық бағдарламалар  қайта қаралатын болады.

     “Даму” кәсіпкерлікті дамыту  қоры шағын және орта бизнеске  берілетін кредиттерге кепілдік  беру тетігін енгізетін болады.

     Екіншіден,”Самұрық-Қазына”қоры ауылдық  жерде шағын кредит берудің,  оның ішінде ауылдық кәсіпкерлерге  кредит берудің бағдарламасын  әзірлейді. 
 
 
 

- 19 -

     Үшіншіден, шағын және орта  бизнес субъектілерін тұрақты  тапсырыстармен қамтамасыз ету  мақсатында олардың “Мемлекеттік  сатып алу туралы” жаңа заңның  қолданылуы шеңберінде мемлекеттік  холдингтер мен ұлттық компаниялардың  мемлекеттік тапсырыстарына қол  жеткізуіне жағдай жасалады.

     Жер қойнауын пайдаланумен және  сервистік компаниялармен қазақстандық  қатысуды ұлғайту бойынша жұмыс  күшейтілетін болады.

     Төртіншіден, Үкімет кәсіпкерлікті  дамыту үшін әкімшілік кедергілерді  төмендету және рұқсат беру.

     Агроөнеркәсіптік кешенді дамуға  ерекше назар аударылатын болды.Агроөнеркәсіп  секторын экономиканы тұрақтандыру  мен сауықтыру бағыттарының бірі  ретінде белгілеуге мүмкіндік  беретін негізгі факторлар мыналар:

1. Агроөнеркәсіптік кешен жұмыспен халықтың жалпы санының ын  шоғырландырады. Сондықтан ол халықты жұмыспен қамту деңгейін қолдауға бағытталған шаралардың орталық буыны б.т.
2. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұраныс жағымсыз экономикалық үрдістің әсеріне неғұрлым азырақ ұшырайды.
3. Агроөнеркәсіптік кешен елдің азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндетті шешеді.

      Республикалық бюджеттен агроөнеркәсіп  кешенін дамытуға бөлінетін шығыстар 2009-2011 жылдары шамамен 350 млрд. теңгені  құрайды. Агроөнеркәсіптік кешенді  қолдауға “Қаз Агро” холдингінен  қосымша 1 млрд. АҚШ доллары (120 млрд. теңге ) көлемінде қаражат  бөлінеді. Жобалар әлеуметтік - кәсіпкерлік  корпарациялармен бірлесіп іске  асырылатын болады.