Корпоративтік салықтық жоспарлау

Салықтық  жоспарлау жедел (оперативті), бақылау, жоспарлау тәрізді функцияларды атқарады.Салықтық жоспарлауды жедел, тактикалық және стратегиялық элементтерді қамтитын үш деңгейлі жүйе ретінде  де қарастыруға болады (1-сызба).

Қарастыратын  мәселесінің маңыздылығына және  шаруашылық жүргізуші субъектінің  қаржы қызметінің соңғы нәтижесіне салықтардың тигізетін әсеріне  байланысты салықтық жоспарлау стратегиялық және жедел (оперативті) кезеңдерді қамтиды.

Салықтық  жоспарлаудың негізгі элементтері:

• кәсіпорынды тиімді басқару стратегиясын жасау және іске асыру;
• есеп саясаты;
• есеп беру мен бухгалтерлік есептің дұрыс жасалуы;
• салықтық жоспарлау сызбасы;
• салықтық күнтізбе;
• міндеттемелердің нақты орындалуы.

 

Әр  деңгейдегі салық түсімдерінің бюджетке түсу сомасын жоспарлау және болжау барысында 3 маңызды белгі жіктеледі:

• салық төлеуші мен бюджет арасындағы өзара позитивті тұстарда бөлшектеп жіктеу;
• салық жүйесінің қаржы-шаруашылық қызметке әсер ету деңгейін білу мақсатында бюджет-салық қатынастары жүйесінде факторлық талдау жүргізу;
• салық төлеуші мен бюджет арасындағы экономикалық,қаржылық, салықтық қатынастардың пайда болу ықтималдығын алдын-ала бағалау.

 

 

 

 

 

 

 

Салықтық жоспарлаудың құрылымы

[3]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2 Корпоративтік  салықтық жоспарлаудың әдістері

Корпоративтік салықытық жоспарлауға статистикалық зерттеу жүргізген кезде келесідей әдістер қолданылады:

• Регрессивті және корреляциялық әдістер салық қызметінің жұмысын көрсететін өзгермелі шама тобының өзара байланыс орнату үшін қажет;
• Имитациялық әдіс маркетингтік ситуацияға әсер ететін өзгермелі шамалар жай аналитикалық шешімге келмеген кезде қолданылады.
• Көпжақты әдістер, бірінші кезекте факторлы және кластерлі анализ. Олар өзара көп, өзара байланысты өзгермелі шамалар негізіндегі шешімдерін шешу үшін пайдаланады.
• Шешім қабылдаудағы статистиканың теориясымен пайда болған әдістер оларға ойын теория әдісі, жалпы қызмет көрсету теориясы, стохастикалық бағдарламалау әдісі жатады.
• Детерминирленген әдістер: сызықтық және сызықтық емес бағдарламалау. Бұл әдістер статистик, анализдердің бір бөлігі болып табылады.

Қазіргі кезеңде салықтық ғылым бюджетке түсетін салықтық түсімдер көлемін  жоспарлауға немесе болжауға арналған арнайы әдістер мен тәсілдерді жасаған  жоқ, сондықтан да нақты тәжірибеде барлық ТМД елдерінде жалпы экономикаға  тән белгілі тәсілдер қолданады. Олар мысалы баланстық әдіс, эксперттік бағалау әдісі, регрессивтік және корреляциялық  әдістер, трендтік әдістер, имитациялық  әдістер, эконометрикалық әдістер  және т.б.

- Баланстық немесе нормативтік  әдіс- бұл әдісте жоспарлау негізгі  болып ұлттық шоттарға негізделген,  мемлекет жағынан қатаң белгілер  мен нормативтер белгіленеді.  Ол нормативтер облыстық салықтық  потенция негізінде  есептеледі. Әдетте тәжірибеде мемлекет яғни  салық органдары төменгі нормативтерді  белгілеуге ұмтылады. Оның себебі  осы нормативтер негізінде жасалған  жоспар артығымен орындалуын  көздеуінде.

- Трендтік әдіс графикаға негізделеді.  Яғни салық органдарының графикалық  мүмкіндіктері жақсы компьютерлік  техникалық базасының болуын  талап етеді. Қазіргі кезеңде  ҚР–ның салық комитеттерінің  компьютерлік техникалық жабдықталуы  толық көлемде емес, сондықтан  да трендтік және одан да  күрделі әдістер ірі мегаполистерде  және экономикалық мүмкіндігі  жоғары облыстық салық комитеттерінде  ғана қолданылады. Трендтік әдіс белгілі бір салық бойынша оның түсімдерінің тарихи динамикасына байланысты жасалады.[6]

- Трендтік әдістің жалпы формуласы.                                                                                              

 

Y(t)=f(х)+e

У- болжанушы салық

t- уақыт көлемі

f- функция

х- болжанушы көрсеткішті анықтаушы  база

е- ауытқу

- Эконометрикалық тәсіл-бұл тәсілді  салықтық тәжірибеде құрылымдық  экономикалық модельдер деп атайды.

  Құрылымдық экономикалық модельдер  жалпы түрде былай жазылады:

 

Уt=βо+β1xt1+β2xt2+xt+Ut

 

Уt- модельденуші немесе болжанушы

  Βо, β1,Β2- модель параметрі

xt1,xt2- анықтаушы айнымалылар

Құрылымдық  экономикалық моделдер трендтік әдістерге  қарағанда дәлірек болжаулар  береді. Себебі мұнда бір ғана анықтаушы  емес, бірнеше айнымалалар қолданылады. Салықтарды болжауда бұл әдістің  нәтижелілігі салыққа әсер етуші  факторлардың мүмкіндігінше көп  түрін таңдап алу арқылы көрінеді.

R2- параметрлердің дұрыс анықталғанын  көрсететін көрсеткіш. tR2<1(→1)

DW- Дарвин Уотсон көрсеткіші моделдің  дәлдігін, корреляция дұрыстығын  дәлелдейтін көрсеткіш. Бұл көрсеткіштің  мөлшері неғұрлым 2 санына жақын  болған сайын модель дұрыстығы  дәлелденеді. 

- сараптамалық бағалау әдісі - бұл әдіске сай салықтың болжамды  бірнеше арнайы бөлімдері бар.  Мамандар шешімі негізгі алынады.  Мұнда компьютерлік терминде  емес арнайы білімі бар мамандардың  қабылдаған шешімдері негізгі  алынады. Оң жақтарына келетін  болсақ ең алдымен бұл 1-ден  әр салық түрінің спийификасының  ескерілуі, 2-ден сәйкес салықтық  потенциал мүмкіндігінің және  базасының ескерілуі. Шешім қабылдаушы  мамандарының білімдерінің болуы.  Ал теріс жақтарына келетін  болсақ, 1-ден көп шығынды қажет  етеді, 2-ден көп жұмысты қажет  етеді, 3-ден көп уақытты қажет  етеді. Қаланатын көрсеткішті  объективті көрсеткішке теңестіру  мүмкіндігінің жоғары болуы.

Уақытша тренд – анализделетін көрсеткіш  динамикасында өспелі, кемімелі тенденция  болып табылады. Трендтік модел көмегімен  экономикалық процесс көрсеткіштерін болжау оның өзгеретін құрылымы есебінсіз  болжау болып табылады. Құрылым өзгерімінің  есебі агрегаттанған t ауыспалы арқылы көрсетіледі. Экономикалық процесс  көрсеткіштерін болжаудың бұл әдісі  функция арқылы аналитикалық көрінісін  іздеуден тұрады. Экономикалық процес көрсеткіштерін шешу келесі этаптардан тұрады:

• модельденетін ауыспалы уақыттық қатарлар анализі
• тренд функциясын көрсету үшін қажетті әдістерді таңдау және математикалық алғышартты қолыптастыру.
• трендтерді болжау

Уақытша трендті моделдеу үшін екі факторлы регрессия қолданылады;

Уақытша трендтің сызықтық моделі келесідей  түрде болады:

 

Y=α+β+t+ε

 

t – уақыттың ауыспалы шамасы.

α – теңдеудің бос мүшесі

β – уақыт өсіне түзу сызықтық бұрышының  тангенсі

ε – моделдің кездейсоқ мүшесі.Қажетті  түзу сызықты таңдау ең аз квадраттар әдісі арқылы жүзеге асады. Ең аз квадрат  әдісі көмегімен α , β шамаларын  анықтауға болады.

Микродеңгейде салық салуды оңтайландыру, нақты  бір қызмет түріне қатысты немесе белгілі бір ұйымдастыру-құқықтық нысанына қатысты салықтарды азайтудың  жекелеген схемаларын әзірлеу салық  төлемдерін қысқартуға мүмкіндік береді. Салықты жоспарлаудан үнемделген қаражатты  сіз өз бизнесіңізді дамытуға қоса аласыз. Ол үшін кәсіпорынның ұйымдастыру-құқықтық нысанын нақтылауға, оның тіркеу орнын  таңдап, ұйымдастыру құрылымын әзірлеуге  алдын-ала ақыл тоқтата отырып кіріскен тиімді болады. Демек салықтық жоспарлау  бизнесті ұйымдастыру сатысында тиімдірек болып келеді.

Мынадай салықтық түсімдер бойынша  бюджеттің  атқарылмауы қалыптасты:

корпоративтік табыс  салығы бойынша – 99,0 %;

 заңдық тұрғыдан  маңызды іс-әрекеттер жасағаны  және (немесе) құжаттарды өздеріне  уәкілеттік берілген мемлекеттік  органдардың немесе  лауазымды  адамдардың бергені үшін алынатын  міндетті төлемдер бойынша –  97,2 %.

Корпоративтік табыс салығы бойынша жылдық жоспар  1 060 545 000 мың теңге сомасында айқындалды, іс жүзінде бюджетке  1 050 380 051,6 мың  теңге түсті немесе бұл жоспардың 99,0 %-ын құрайды.  Жоспардың негізінен  орындалмауы мыналар бойынша  қалыптасты:

 

- мұнай секторы ұйымдарынан  түскен түсімдерді қоспағанда,  резидент заңды тұлғалардан алынатын  корпоративтік табыс салығы бойынша  - жоспар  жекелеген салық төлеушілердің   корпоративтік табыс салығы бойынша   түсімдерінің төмендеуіне байланысты 96,1 %  орындалған;

 

- мұнай секторы   ұйымдарынан түскен түсімдерді  қоспағанда,  төлем көзінен ұсталатын  резидент заңды тұлғалардан алынатын  корпоративтік табыс салығы бойынша  - жоспар 95,4 % орындалған;

 

- мұнай секторы   ұйымдарынан түскен түсімдерді  қоспағанда,  төлем көздерінен  ұсталатын резидент емес заңды  тұлғалардан алынатын корпоративтік  табыс салығы бойынша -  жоспар 99,3 % орындалған.

Сонымен бірге, мұнай секторы  ұйымдарынан  түскен түсімдерді қоспағанда,  резидент емес заңды тұлғалардан алынатын корпоративтік табыс салығы бойынша жоспар мына мердігер компаниялардан:  Қарашығанақ Петролеум  Оперейтинг Б.В, Қарашығанақ  Лимитед Би Джи  филиалынан,  «Шеврон Интернэшнл Петролеум Компании» Компаниясының филиалынан, «ЛУКОЙЛ Оверсиз Қарашығанақ Б.В.» филиалынан түскен  аванстық төлемдерінің есебінен 104,7 % -ға асыра орындалды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

2010-2012 жылдарға арналған республикалық  бюджеттің параметрлері өткен  жылы қабылданған және құлдырау  сатысын еңсере отырып әрі  осы сатыдан экономиканың тұрақтануы  мен көтерілу сатысына шығу  жөніндегі бірқатар бюджеттік-салықтық  саясатты қарастыратын Салық  және Бюджет кодекстерінің негізінде  қалыптастырылды. Мәселен, салық  заңнамаларына енгізілген өзгерістер  экономиканы әртараптандыруға және  экономикалық өсуді ынталандыруға  қолдау жасауға бағытталған. Салықтық ауыртпалықтарды төмендету мақсатында бұрынғыға қарағанда 2014 жылы корпоративтік табыс салығы (КТС) ставкасы екі есе азайтылмақ. Бюджеттің тепе-теңдігін сақтау үшін КТС ставкасын төмендету сатылап жүргізілетін болады, атап айтқанда, 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап ставка 30-дан 20 пайызға дейін төмендетілді. Ол 2012 жылға дейін сақталады да, 2013 жылдан 17,5 пайызға, ал 2014 жылдан бастап 15 пайызға төмендетіледі. Салықтарды төмендету негізгі қорларға ие болуға және модернизациялауға, сондай-ақ кәсіпкерлердің инвестициялық мүмкіндіктерін кеңейтуге қосымша қаржы көздерін ашатын болады.

КТС салығын төмендетуге қосымша  инвестициялық салықтық преференциялар алу тәртібі де айтарлықтай жеңілдетілді. Ол көптеген инвесторлардың инвестициялық  салықтық преференцияларға, оның ішінде концессиялық жобалар да бар, қол  жеткізуіне еркін жол ашатын болады әрі салық төлеушілердің шикізаттық емес секторға инвестицияларды ұлғайтуына деген ынталылығын арттыра түседі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Әдебиеттер тізімі

 

1. Заяц Н. Е. Теория налогов: учебник для ВУЗов. - Минск: БГЭУ. - 2002. - 220 с.
2. Налоговый Кодекс Республики Казахстан по состоянию на текущий год
3. Налоги: учебник. Под ред. д.э.н., профессора Черника Д.Г. - М.: Финансы и статистика, 2000. – 311 с.
4. Сейдахметова Ф. С.  Налоги в Казахстане: Учеб. Пособие.- Алматы: Lem. 2002.-158 с.
5. Худяков А.И., М.Н. Бродский, Г.М. Бродский. Основы налогообложения: учебное пособие. - СПб-Европейский дом. - 2002. – 432 с.
6. Поршнева А.Г. «Налоговый менеджмент».Учебник. –М.: ИНФРА – М, 2003.
7. Лукпанова Ж.О. «Финансы Казахстана» 2003г. № 6
8. Саутбаева С. «Мысль» 2001г. № 9 «Из истории налогооблажения