Қазақстан Республикасының қаржы жүйесі

   Бүгінде Қазақстанның қаржы жүйесі  төменде келтірілген схемадағы  қаржы қатынастарының біршама дербес мына сфераларынан тұрады:

• мемлекеттік бюджет жүйесі;
• мемлекеттік несие;
• жергілікті қаржылар;
• шаруашылық жүргізуші субъектілердің (корпоративтік) қаржылары;
• халықтың (үй шаруашылығының) қаржысы.

 

   Қаржы қатынастарының  алғашқы  екі бөлігі  жалпы мемлекеттік, яғни орталықтандырылған қаржыларға жатады және макро деңгейдегі экономика мен әлеуметтік қатынастарды реттеу үшін пайдалынады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылары орталықтандырылған  қаржыларға жатады және микро деңгейдегі экономика мен әлеуметтік қатынастарды реттеу мен  ынталандыру үшін пайдаланады.

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М 

                                                                          Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

     Жергілікті қаржылар мемлекеттік қаржы жүйесінің маңызды сферасы болып табылады. Жергілікті қаржылардың әлеуметтік рөлі, олардың құрамы мен құрылымы бүтіндей жергілікті  органдарына жүктелінген функциялардың сипатымен, сондай- ақ мемлекеттің әкімшілік- аумақтық құрылысымен және оның саяси- экономикалық бағыттылығымен анықталады.

   Халықтың (үй шаруашылығының) қаржысы  қаржы жүйесінің ерекше бөлігі.

  Мемлекеттердің  көпшілігінде  қаржы жүйесінің қағидаты фискальді (қазыналық) федерализм болады. Қаржы негізінде мына қағидаттар:

• қаржы жүйесін ұйымдастыруға централизм, демократизм;
• мемлекеттік қржы органдары тарапынан болатын орталықтандырылған басшылықпен бір мезгілде жергілікті қаржы органдарына және шаруашылық жүргізуші субъектілерге тең құқық пен  дербестік берілген.

Аймақтарды  дамытудың  әлеуметтік жағынан қабылдауға болатын бұл қағида талаптары  ұлттық теңдікті  қамтамассыз етуге  шарт. Қаржы жүйесінің бірлігінің қағидаты – орталық қаржы органдары арқылы мемлекеттің жүргізіп отырған біріңғай  мақсаттары мен алдын- ала  айқындалып отырады.

  Халықтың  өзінің ақша қаражаттарымен жалпы  мемлекеттік қаржы жүйесімен,  өндірістік және өндірістік емес  сфералардың мемлекеттік және  меншіктің басқа нысандарының  кәсіпорындарымен қарым- қатынас жасайды. Бұл сан алуан қатынастар еңбекке ақы төлеумен, тұтынудың қоғамдық қорларынан ақша қаражаттарын төлеумен, материалдық және материалдық емес игіліктерді алумен байланысты; басқа жағынан, халық өзінің ақшалай табысынан салық төлейді. Мұндай қатынастар айырбасқа жататын сауда орындарында, рыноктарда халық қызмет көрсететін  кәсіпорындар мен ұйымдарда тұтыну тауарлары мен қызметтерді сатып алуға

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М

                                                                                                    Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

байланысты  болатын ақша қатынастарын қоспағанда, қаржы қатынастары болып табылады.

    Жеке меншік және мемлекеттік  кәсіпорындардың қаржылары сферасының  бастапқы табыстары, сондай- ақ  азаматтардың табыстары кез-келген  мемлекеттің қаржы жүйесі құрамының  негізін қалайтынын ескеру керек.  Және бұл тек теориялық жәйт ғана емес, сондай- ақ ресурстардың бүкіл жиынтығы. Қазақстанның қаржы ресурстарының баланстарында қамтып көрсетіледі. Жалпы қаржылардың бүкіл жүйесі екі ірілендірілген бөлікке біріктіріледі:

• мемлекеттік және муниципалдық қаржылар;
• шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылары (корпоративтік қаржылар).

 

  Аталған сфералардың әрқайсысының ішінде буындар бөлінеді, оның үстіне қаржы қатынастарын топтастырып, мақсатты ақша қорларының құралы мен арналымына белгілі бір  әсер ететін субъект  қызметінің сипатына  қарай жүргізіледі. Бұл корпаративтік қаржылар сферасында мынандай буындарды  бөлуге мүмкіндік береді: коммерциялық кәсіпорындар мен ұйымдардың  қаржылары; коммерциялық емес ұйымдардың қаржылары;  қоғамдық ұйымдардың қаржылары. Мемлекеттік қаржылар сферасында- тиісінше, мемлекеттік бюджетті, мемлекеттік несиені, арнайы қаржылар мен резервті атауға болады.   
 
 
 
 
 

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М

                                                                                                    Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

    1.2. Қаржы функциялары мен рөлі

       Қаржының мәні, іс- әрекет механизмі және рөлі оның функцияларынан айқын  көрінеді. Қаржы негізінен екі функцияны орындайды, оның бірі қоғамдық өнім мен ұлттық табысты  бөлумен байланысты болатын  қаржының бөлу функциясы болса, екіншісі оның бақылау функциясы.

  Қаржының бөлу функциясы қоғамдық өнім мен ұлттық табысты бөлумен және қайта бөлумен  байланысты. Бұл фуекцияны  қаржы өнімді өздігнше  бөле береді деген  мағынада емес, қаржы тек жасалған өнімді  бөлуді ғана жүзеге асырады деп түсіну керек.

  Бөлу  функциясы қаржы құралдарын қоғамдық  өнім мен  оның негізгі бөлігі- ұлттық табысты  бөлу және қайта бөлу процесінде пайдалынған кезде  көрінеді.

   Ұлттық табысты бөлу және қайта  бөлудің ақырғы нәтижесі оның құрамын қорлану қорын, тұтыну қорын  және резерв қорын  бөліп шығару болып табылады. Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты алғашқы бөлу кезінде  қаржы еңбекке ақы  төлеу және баға сияқты экономикалық категориямен  тығыз байланысты  дамиды. Қайта бөлу көбінесе қаржы арқылы  жүзеге асады.

   Кәсіпорындар,  фирмалар  өздерінің  алғашқы табыстарынан салалық  және орталықтандырылған ақща қорларына түрлі төлемдер мен аударым жарнасын береді.

     Қаржы көмегімен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу екі әдіспен жүзеге асады:

• қаржылық- бюджеттік әдіс. Ол бюджетке табыстарды алғанда  және бюджеттен қаражаттарды қайтарусыз тәртіппен бергенде  қолданылады;
• несиелік- банктік әдіс.  Ол уақытша басы бос  ресурстарды жұмылдыруды  және қайтарымдылық негізде  несиелер беруді білдіреді.

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М

                                                                                                    Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

     Ұлттық табысты  қаржы көмегімен қайта бөлудің негізгі мақсаттары мыналар болып табылады:

• өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамассыз ету;
• елдің жеке экономикалық аймақтарының арасында қаржы ресурстарын мақсатты бөлу;
• қаржы ресурстарын маңызы зор прогрессивті  салалардың айрықща  дамуын қамтамассыз ететін басым түрде салааралық бөлу;
• қаржы ресурстарын ұтымды түрде сала ішінде бөлу, ол  кәсіпорындардың  әртүрлі  рентабельдігімен және күрделі  жұмсалымдардың  құбылмалы тиімділігімен  ынталандырып отырады.²

 

  Қаржы  микроэкономкалық  дамудың  тиімді  ара- қатысын белгілеуде,  ұдайы өндірістің  заттық және құндық  элементтерінің тепе- теңдігіне  жетуде, өндіріс тиімділігін  арттыруда маңызды рөл атқарады.  

   Қаржының экономикалық рөлі  мына  бағыттардан тұрады:

• қаржы капиталдың айналымын  тездете отырып кәсіпорындардың,  фирмалардың   өндірістік қызмет тиімділігінің  өсуіне жағдай жасайды;
• кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы қаржы кәсіпорындардың, фирмалардың  коммециялық есебін  нығайтып, дамытады;
• қаржы ақша қорлары бөлу және  қайта бөлу  арқылы экономикалық  өсудің  ара- қатынасын  қамтамассыз етеді;
• қаржы ұлттық табыстарға  қорлану мен тұтыну  қорларының  үйесуі тиімділігін арттырудың  экономикалық негізін жасайды.

 

Қаржының  бақылау функциясы коммерциялық есеп пен маркетинг операцияларын жүзеге асыруға  байланысты.

                                                                                                    Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

      Бақылау функциясы қаржылық  бақылауда көрінеді,  бірақ бұл ұғымдарды  бірдей деуге болмайды.  Бақылау функциясы  қаржының ішкі  қасиеті, ал қаржылық  бақылау қаржыға  тән  обьективті мазмұн  ретіндегі бақылау  функциясын  нақтылы іс жүзінде  пайдалану болып табылады.

   Қаржының бақылау функциясының  экономикалық  мағынасы  кәсіпорынның,  фирманың шаруашылық- қаржы қызметіне  теңгемен  бақылау жүргізу. Бұл бақылау  материал,  еңбек және  ақша ресурстарын   өнімсіз әрі тиімсіз  пайдалануды анықтап қана қоймай,  сонымен  бірге  кәсіпорында, фирмаларда  өндіріс рентабельдігін  арттырудың  резервтерін  ашуға,  өндірістік емес шығындарды  юолдырмауға мүмкіндік береді. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М 

                                                                                                    Тақырыбы: Мемлекеттік қаржы жүйесі

3. Қаржылық реттеудің қажеттілігі

       Экономикалық қаржылық реттеуі- өте қиын және алуан түрлі процесс .

   Қаржылық реттеу макроэкономикалық деңгейдегі елдің халық шаруашылық жағдайда, микроэкономикалық деңгейдегі- кәсіпорындық, фирмалық қоғамдық масштабта үйлестіру процессінің регламентеуімен байланысты.

  Қаржы  үйлестірім қатынастарын білдіретіндіктен  қоғамның әр жағынан дамыған қаржылық реттеудің мағынасы, оның қоғамдық өнім бағасын нақтылы әдістер мен амалдар арқылы үйлестіруде жатыр.

  Әлеуметтік сфераның қаржылық реттеуі күйзеліс кезінде мемлекеттің ажырағыссыз функциясы болып қалады. Дәл күйзеліс уақытында әлеуметтің саясаттың артықшылығы анық белгіленуі қажет және әлеуметтік бағдарламалар барлық қаржы қорларының есебін мерзімді корректілеу қажет. Әлеуметтік сферадағы қаржылық реттеудің басты мақсаты, яғни жеткілікті шамада қоғамдағы ұдайы өндірілетін қаржы ресурстарын келесі қажеттіліктер қанағаттандырады:

1. әлеуметтік статустан тәуелсіз өмір сүрерлік минимумды (қамсыз ету) тұрғындардың ұлттық құрамы және оны еңбектің қызметіндегі араласуыын қамтамассыз ету;
2. халықтың өмірлік деңгейін нарықтық экономиканың әлеуметтік бағдарлы мақсат ретінде көтеру;
3. тұрғындардың еңбектік және істік ынталандыру негізінде әлеуметтік әділеттілікті қол жеткізуін нарықтық қатынастардың негізгі критерилердің бірі ретінде қарастыру.

   Қазақстан экономикасының қаржылық реттеуінің проблемалары оның  постсоциалистік жағдайының ерекшеліктерімен байланысты. Бұл бұрынғы Одақ кезіндегі өмір сүрген жалпыодақтық еңбек бөлінісі нәтижесінде пайда болған, құрылған.

                                        

                                                                                                               9-234 тобы Мухамбеткалиева С.М