Тұтыну несиесі және оның дамуы

* Дерек  көзі: Қазақстанның статистикалық  шолуы №1, 2009

2007 жылы  азаматтарға тұтыну мақсаттарына  берілген несиелер үлесі –  4,2% ; 2008 жылы- 6,4%, болғанын, яғни үлесі  0,52%-ға, ал көлемі бойынша 20 822 млн.  теңгеден 42 249 млн. теңгеге өскенін  көріп отырмыз. Ал, 2009 жылы тұтыну  мақсатына берілген несиелер  – 10,3 % құрады; өткен жылы бұл  мақсатқа берілген несиелер көлемі  айтарлықтай жоғарылағанын, нақты  айтқанда 2,38 есе болған.

Банктен клиентке берген несие көлемі 31.12.2007 жылғы жағдай бойынша 495 млн және 31.12.2008 жылғы жағдай бойынша 283млн. теңге  орнына 2009 жылдың он айдағы өсім көлемі 22,1 % құрады немесе Банктің несиелік қоржыны 109 млн. теңгеге ұлғайды. Соңғы  екі жылда банкпен клиентке берген несие көлемінің өсімі 372 млрд. теңгені  құрады немесе 160 % өсті.

2009 жылы  тоғыз айда несиелері бойынша  жоғалтуларға ықтимал резервтерін  қалыптастыруға кететін шығындар 2007 жылғы 9 айдағы 8 924 млн.теңгемен  салыстырғанда 11 206 млн. теңгеге  құрады. 25,6%өсім ең бірінші кезекте  несие қоржыны көлемінің ұлғаюына  байланысты болды. 2007 жылдың 1 қазанындағы  524,8 млрд. теңгемен салыстырғанда  640,6 млрд. теңгені құрады. Клиенттерге  берілген несие көлемінің өсуіне  қарамастан, резервтердің тиімді  қойылымы 2008 жылдың аяғында 5,6 % - ке дейін төмендеді. Бұл Қазақстандық  жалпы экономикалық жағдайдың  жақсаруымен және банктің несие  қоржыны сапасының жақсаруымен  байланысты болады.

2009 жылы  тоғыз айда клиенттердің несиелері  бойынша ықтимал жоғалтуға қалыптасқан  резервтердің орташа көлемі 2008 жылғы  9 айдағы 23 141 млн теңгемен салыстырғанда  31 889 млн. теңгені құрады. 8,7 млрд. теңге немесе 99,9 % өсім жарамсыз  немесе мерзімі өтіп кеткен  несиелердің орташа көлемінің  10,7 млрд. теңгеге өсуінен, сондай  ақ қолданыстағы несиелердің  орташа көлемдердің 183,9 млрд. теңге  немесе 52,7 % - ке артуы есебінен  жүзеге асты. 2008 жылы несие қоржыны  орташа көлемінің жалпы көрсеткішінде  жарамсыз және мерзімі өтіп  кеткен несие,лердің үлесі шағын  ғана және өткен жылдың 3,3% деңгейінде  қалды.

Банктерде несиелік– брутто көлемі төрт есе  өсуіне байланысты, банктер берген несиелер бойынша ықтимал жоғалтуларға резервтер қалыптастыруға бөлінетін  қаржы 130 млн. теңгеден 367 млн. теңгеге  дейін көтерілді. /9/

Таза  пайыздық табыс

Төмендегі кестеде 2009 және 2008 жылдары тоғыз  айда Банктің таза пайыздық табысы бойынша мәліметтері келтірілген:

Кесте 3

Несие бойынша жоғалтуға резервтер

*Дерек  көзі: Казкоммерцбанктің статистикалық  бюллетені 2009ж

Несиелер  бойынша ықтимал жоғалтуларға резервтерді  қалыптастырғанға дейінгі таза пайыздық табыс 2009 жылы 9 айда пайыздық активтердің  орташа көлемі 35,8 % - ке өсу кезінде  мүмкін болатын пайыздық табыстардың  едәуір өсуі есебінен 52%-ке артты. Орташа пайыздық активтерге несиелер бойынша  ықтимал жоғалтуларға резервтер  қалыптастырғанға дейінгі таза пайыздық маржаның көрсеткіші 2008 жылғы 9 айдағы 44,4 %-тен 2009 жылы 9 айда 41,8% - ке дейін  азайды.

Несиелер  бойынша жоғалу ықтимал резервтерін  қалыптастыруға кететін шығындарды қоса есептегенде таза пайыздық табыс 2009 жылы 9 айда 74,740 млн. теңге құрады, бұл 2008 жылшдың 9 айда орташа пайыздық активке таза пайыздық маржа 2008 жылғы 9 айдағы 3,3%-тен 31%-ке дейін төмендеді. /31/  
 
 

2.3. Тұтыну несиесін  уақытында қайтаруды  қамтамасыз ету  формалары

Өтімділік деңгейіне қарай қамтамасыз етудің төмендегідей түрлері бар:

• Банктің филиалдарына кепіл берушінің салған ақшалай депозиттері;
• Кепілдеме беруге құқықтары бар ұйымдар мен кәсіпорындардың кепілдемесі;
• Өтімді қозғалмайтын және қозғалмалы меншік.

Несиені қамтамасыз ету ретінде несие  алушының меншігі немесе үшінші тұлғаның меншігі, несие алушының банктік  несие қаражаттарына алған 

Меншіктің қамтамасыз етулер ипотека түрінде  де, заклад түрінде де қабылданады.

Банктік тәуекелдерді төмендету мақсатында несиенің қайтарылуын қамтамасыз етудің бірнеше түрі қолданылуы мүмкін, бірақ  қамтамасыз етудің жалпы сомасы несие  шартындағы міндеттердің сомасынан  артуы қажет.

Қозғалмайтын  мүліктерді бағалау келесі құжаттар негізінде жасалады:

• Бағаланатын объектілердің техникаклық құжаттамалары (оригинал);
• Кепіл берушінің бағаланатын объектілерге меншік құқығын куәландыратын құжаттар;
• Егер, бағаланып отырған сауда объектісі болса, жылдық, айлық тауар айналымының сомасын растайтын құжаттар;

мүлікті бағалау үшін, банк қызқметкеріне  мүлікті көрсету туралы шарт жасалады. Клиент бағалауды жүргізгені үшін банктің  комиссиялық сыйақы Кепілге берілген мүліктерді бағалау бағаланатын  объектілерге шынайы құжаттар берілгенде ғана жасалады. Бағаланатын мүліктің меншік құқығын бағалау клиент тапсырған  құжаттарға негізделеді. Клиент құжаттарының шынайылығына жауапты болады.

Банктің кепіл қызметі клиент тапсырған  қүжаттар негізінде кепілге берілген қозғалмайтын мүліктің визуалды бағалау  жүргізу қажеттілігі туралы клиентке хабарлайды.

Несие алушы тапсырған құжаттарды талдау, бағаланатын объектіні визуалды қараудың нәтижесінде банктің кепіл  қызметі арнайы әдістемені қолданып, қозғалмайтын мүлікті бағалау бойынша  жалпылама талдау жүргізеді және қозғалмайтын мүлікті бағалау бойынша  жалпылама талдау жүргізеді және қозғалмайтын мүлікті бағалау актісін жасайды. Бағалау процесі ғимараттың орналасу жерін жалпы қараудан басталады, сонымен қатар ғимараттарды, олардың қалпын суреттейді және бағаланатын меншіктің ерекшеліктерін белгілейді. Одан кейін объектілерді пайдаланудың мүм кін варианттары талдауға түседі.

     Бағалаудың  келесі этапы – меншік құқығын  анықтау. Құнды анықтау қозғалмайтын мүлік нарықтарына, қарастырылатын меншік құндылығын едәуір әсер ететін факторларды ескере отырып, жасалады.

Қозғалмайтын  мүліктің құнын бағалауда үш негізгі  әдістер қолданылады:

• Шығынды әдіс;
• Табысты әдіс;
• Сатуларды тура салыстырмалы талдау әдіс;

Қозғалмайтын  мүлікті бағалау бойынша қызмет арқылы арқылы түрлі және шарт негізінде  жасалады./16,47-50 бб/

Қозғалмайтын  мүлікті шығынды әдіспен бағалау

Шығынды әдіс инвесторлардың қозғалмайтын мүлікті  сатып алу мүмкіндігін зерттеуге  негізделген. Яғни, инвестор белгілі  бір объектілер үшін артық соманы төлемейді, инвестор ұқсас ғимараттардықарастырады.

Қозғалмайтын  мүлік нарығындағы сұраныс пен  ұсыныстың тепе-теңдігі болу жағдайы  объектінің тозу құнын нақты бағалау  мүмкіндігі болса, онда бұл бағалау  әдісі объективті нәтижелер береді. Шығындар әдісі ғимараттың тозуын алғандағы  қалыпқа келетін құнын бағалауды  көрсетеді.

Шығындар  әдісін қолданып, бағалау процедурасының негізгі этаптары:

• Иелігіндегі жерді пайдалану құқығының құнын есептеу немесе бағалау актісі бар жер учаскесін сату сатып алу шарты;
• ұқсас ғимараттар мен құрылыстарды салу құнын есептеу, қалпына келтіру бағасын есептеу;
• ғимараттардың физикалықжәне моральдық тозу сомасын анықтау;
• ғимараттардың нақты құнын анықтау үшін қалпына келтіру бағасын тозу сомасынан азайту;
• ғимараттардың есептелген құнына жердің құнын қосу.

Ғимараттардың құрылысының құнын есептеуге  негіз болатын:

• ағымдағы бағалардың мәліметтер базасы. Бұларға дайын үйлердің, офис ғимараттарының, пәтерлердің, отельдердің, дүкен ғимараттарының жіне өндірістік құрылыстардың бағалары кіреді;
• құрылыстар объектісін қабылдау туралы мемлекеттік актілердің болуы;
• жобалық-сметалық құжаттамалар.

Эксплуатациялау процесінде ғимараттар жіне құрылыстар тозуға