Банктің корпоративтік бағалы қағаздармен операциялары

      Егерде  салымшы ретінде заңды тұлға  болатын болса, онда ол тұлғаға депозиттік сертификат беріледі, ал жеке тұлғаға  жинақтау сертификаты беріледі.

      Банктік салымдар мен қолма-қолсыз есептеулер негізінде құрылатын депозитті  ақшалар айналысы чекпен байланысты. 
 

2. Қазақстан Республикасындағы  корпоративтік бағалы қағаздардың дамуы

    Біздің  республикамыздағы бағалы қағаздар нарығын қазіргі кезеңде құрылу сипатында деп  есептеу керек, және де бұл түзілу ширақ түрде  өтуде.

    1995 жылы құрылғаннан бастап Қазақстан  Республикасының  бағалы қағаздар  жөніндегі Ұлттық комиссия айналымға  сомасы 82 мильиард  теңгеден астам  корпоративтік бағалы қағаздарын  шығарады. Бағалы қағаздар нарығында  бір жарым мың білікті мамандар  жұмыс істеуде, осы қағаздармен  операцияларды атқару құқығына  не болу үшін шамасы 70 кәсіби  қатысушылар лицензия алды, 3 қор  биржасы белсенді түрде қызмет  етуде. 1996 жылдың 29 шілдесінде Үкіметтің  №944 қаулысымен депозитарлық, тіркеулік  қызметі реттеу үшін Ұлттық  комиссия дайындаған үш жаңа  ереже бекітілді. Бұл ережелер  бағалы қағаздар ұстаушылар ристрін  (ресми құжат) жүргізуді және  толтыруды қадағалайды, сондай-ақ  ҚР қаражатын салған тұлғалардың  бағалы қағаздарға меншік құқығын  бекітеді,  бағалы қағаздарды  сақтайды және есепке алады.

    Қазір Қазақстанда ай сайын әр алуан  бағалы қағаздармен жүздеген миллион  теңге іскерлік қоғамдар миллиард теңгеге  акцияларды тіркеп, шығаруда. Алайда, осыған қарамастан республиканың қор нарығы, оның инфрақұрылымы әлде болса, шараналық  сипатта әлі түзелу сатысында.

    Бағалы  қағаздар инфрақұрылымының негізін  іскерлік келісімдерді тіркеу және құнды  қағаздарды алушылардың мүліктік құқығын  бекіту жүйесі жасақтайды. Мұнда ең алдымен ристрлерді жүргізу жүйесі құрылады. Қазіргі кезеңде нарықта  бағалы қағаздар  да, кәсіпқой қатысушылар  да жеткілікті. Бірақта олардың өркендеуіне  жалпы нарық секілді осы жүйенің  жоқтығы тұсау болып отыр.

    Қор нарығына қатысты 1991 жылғы заң актілерінде  акционерлер мен облигация ұстаушыларға рестрді міндетті түрде жүргізу  бекітілген. Алайда, бағалы қағаздармен  іскерлік келісімдерінің тіркеу процестерін, бағалы қағаздарды қстаушалардың рестрлерін жүргізу тәртібін реттейтін нормативтік  актілер осы күнге дейін болмады. Сонымен қатар рестрлерді жүргізуге  мемлекет тарапынан бақылау атқарылмады.

    Соның нәтижесінде 1996 жылдан бағалы қағаздар нарығына қатысушылардың қызметін жоспарлы түрде тексеруді бастаған Қазақстан  Республикасының  бағалы қағаздар жөніндегі  Ұлттық комиссиясы барлық акционерлік  қоғамдарда акционерлік рестрлерді жүргізген кезде жасаған кемшіліктерін  тапты. Мұндай үрдіс акционерлік  қоғам тарапынан тікелей бұрмалаушылыққа  әкеп соғады. Әсіресе, бұл бұрын осы  кәсіпорындарда жұмыс істеген акционерлердің, зейнеткерлердің жағдайына нұқсан келтіріп отыр. Сондықтан да көптеген азаматтар мен заңды тұлғалар Ұлттық комиссияға өздерінің құқықтарын қоғау үшін шағымдануда.

    Сондықтан бағалы қағаздарды ұстанушылардың ристірін жүргізуді және толтыруды қадағалайтын ережелерді іс жүзіне енгізу, бағалы қағаздарға қаражатын салғандарға меншік иесі құқығын бекіту, бағалы қағаздарды сақтау және тіркеу пісіп-жетілді деп  білеміз.

    Қазір Қазақстан Республикасының бағалы қағаз нарығында мемлекеттік  және корпаративтік бағалы қағаздар айналысы мен нақты  көлемдері  арасында теңсіздік байқалуда. Бүкіл  дүние жүзінде  орташа есеппен  алғанда мемлекеттік және корпаративтік  бағалы қағаздардың келісімдер көлемінің  қатынасы шамамен 0.7 – 0.9:1

    Корпаративтік  және муниципалды  бағалы қағаздар нарығында қарыздық  бағалы қағаздарды қалыптастыру, бүгінгі күні Қазақстан  үкіметінің алдында тұрған күрделі  мәселелердің бірі. Оны шешу үшін көптеген жылдар қажет. Үкімет мына мәселелерді  қарастыру керек:

1. Бюджет дефициттерін жабуға арналған мемлекеттік бағалы қағаздар шығарудан, нақты инвестициялық жобаларға  арналған  муниципалды бағалы қағаздар басты роль атқаратын қаржы құралдарының кең спектріне көшу;
2. Кәсіпорындар мен компаниялардың корпоративтік бағалы қағаздар шығаруға ынталандыратын, шарттар шығару.

    Мемлекеттің бұл саясаты жеке инвестициялардың нақты экономикалық секторда мультипликациялық  нәтиже тудыруын және инвестициялық  жағдайды жақсартар еді.

    Ол  инвестициялық сфераның қызуына, құрал-жабдықтар  мен құрылыс материалдарын тапсырыстың  өсуіне, акцияға сұраныстың өсуіне, жаңа жұмыс орындарын құруға әсерін тигізеді.

    Қазір Қазақстан Республикасының  үкіметінде «Жинақ ақшаның ұлттық бағдарламасы»  туралы пікір-талас болып жатыр. Оның негізгі мақсаты инвестициясы өзгеретін жинақ ақшаларын және бос қаражаттарын Қазақстан экономикасының шынайы секторында инвестициялауға  ынталандырудың басты құралдары қарыздық муниципалды жағдайын жасау керек. Бұндай инвестициялаудың басты құралдары қарыздық муниципалды және корпаративтік бағалы қағаздар болып табылады. Осы бағдарламаның орындалуы өзіне салық жеңілдіктерін және корпаративтік бағалы қағаздар нарығын дамыту мен акциядағы ұзақ мерзімді көтермелеуді, корпаративтік қарыз қағаздарын ұсыну мақсатымен салалық туралы заңдарына өзгертулер  енгізуі тиіс.

              Корпаративтік бағалы қағаздар  нарығының дамуының негізгі шарты  инвестициялау обьектісі болып  табылатын, Қазақстан Республикасының   тұрақты дамитын және пайда  әкелетін мекемелері мен компаниялары  болу керек. Қазір нақты экономикалық  сектордағы көптеген мекемелер  дағдарысты жағдайда тұр. Ол  Қазақстанға дүние жүзілік дағдарыс  нәтижесінің әсер етуінен, сонымен  қатар  Қазақстан экономикасындағы  ішкі жағымсыз тенденсиясының  дамуынан бауқалады. Екінші деңгейдегі  банктер арқылы, жобалары қазір  таңдаудан өтіп жатқан республиканың  кәсіпорындарын несиелендіруге  үкімет 100 млн. АҚШ долларын бөлген. Бұл бүкіл экономика салаларының  дамуына жеткіліксіз болғандықтан, үкімет жеке инвесторлардың нақты  секторындағы қосымша инвестицияларына  үміттенуде.

    Қазақстан Республикасының үкіметі республиканың  кәсіпқой қауымдастықтары мен қымдарының өкілдерімен конструкциялық және іскерлік қызмет етуге дайын. Бұл экономиканың тұрақты болуына және ары қарай  дамуына мүмкіндік береді. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ІІ  «АТФБАНКІНІҢ» БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР ОПЕРАЦИЯЛАРЫ 

1. Бағалы  қағаздар операциялары

     Бағалы  қағаздардың қазақстандық нарығында "АТФБанк" АҚ 1995 жылдың қарашасынан  бастап жұмыс істейді, 1997 жылдың маусымнан  бастап Мемлекеттік бағалы қағаздармен (МБҚ) жұмыс жүргізу бойынша Бастапқы Дилердің қызметтерін атқарады.

     Ақшаны  мемлекеттік бағалы қағаздар түрінде  орналастыру оның иесіне салық салынбайтын  белгіленген пайыздық табыс әкеледі.

     МБҚ-да ақшаны орналастыру тәуекелі аз операция түрі болып табылады, себебі ақшаны қайтаратын кепілгер мемлекет болып  табылады.

     Бастапқы  Дилердің қызметін атқара отырып "АТФБанк" АҚ жеке және заңды тұлғалар болатын  клиенттерге келесі қызмет түрлерін ұсынады:

• Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу/сату туралы клиенттің тапсырмасын орындайды;
• тіркеу қызметін атқарады (бағалы қағаздарды ұстаушылардың реестрін жүргізу бойынша қызмет);
• Мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге қою арқылы банкаралық нарықта ақшаны тарту/орналастыру операцияларын жүргізу;
• Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының әрекет ету сұрақтары бойынша кеңес береді.

   Мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ) – Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес айналымға шығарылған материалсыздандырылған (материалды түрде емес, электронды түрде) бағалы қағаз Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі өткізген аукциондарда және қайталама нарықта - Қазақстан қор биржасының саудаларында сатылып алынған, клиенттердің арнайы жеке шоттарында электронды формада ескеріледі.

   Эмитент – қолданыстағы заңнамаға сәйкес бағалы қағаздарды шығаруды жүзеге асыратын және бағалы қағаздардың иегерлері алдында өз атынан міндетті болатын заңды тұлға.

   Бастапқы  Дилер – МБҚ-мен операцияларды күту бойынша тіркеу және депозитарлық функцияларын орындау үшін ҚР Қаржы Министрлігімен, ҚР Ұлттық Банкпен шарт жасаған, бағалы қағаздар нарығында кәсіби қатысушы болып табылатын банк.

   Аукцион – ҚР Ұлттық Банкі өткізетін МБҚ сату бойынша алғашқы сауда (алғашқы нарық).

Қайталама нарық – бағалы қағаздар нарығының субъектілері арасында ертеректе шығарылған бағалы қағаздар айналысы процесінде қалыптасатын қарым-қатынас.

Инвестор – Бастапқы Дилермен Брокерлік қызмет көрсету туралы шартқа қол қойған және өз қаражатын бағалы қағаздарға салуды жүзеге асырған заңды немесе жеке тұлға.

     ҚР  Қаржы Министрлігі келесі түрдегі  МБҚ (Мемлекеттік бағалы қағаздар) шығаруды жүзеге асырады:

• Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес тұрақты валютада (ЕАВ) айналымға жіберілетін Қазақстан Республикасының Халықаралық Мемлекеттік Бағалы Қағаздары (басқаша Қазақстан Республикасының Еуробондтары). Әлемдік қор нарығына Қазақстан орналастырылған және АҚШ долларында нөмірленген еуробондтардың үш траншы айналымда бар.
• МЕККАМ – мемлекеттік қысқамерзімді міндеттемелер, кезеңмен 3, 6, 9, 12 ай мерзімге шығарылады, номиналды құнына қарағанда жеңілдікпен сатылады, бірақ толық номиналды құнымен өтеледі. Қағаздың номиналы 100 теңгеге тең.
• МЕОКАМ – ортамерзімді қазынашылық міндеттемелер, кезеңмен 24 – 60 ай мерзімге шығарылады, номиналды құны бойынша сатылады және әр жарты жыл сайын ол бойынша белгіленген пайыздар төленеді. Номиналды құны 1000 теңгеге тең.
• МЕИКАМ – мемлекеттік индекстелген қазынашылық міндеттемелер, кезеңмен 18-84 ай мерзімге шығарылады, номиналды құны бойынша сатылады және әр жарты жыл сайын ол бойынша белгіленген пайыздар төленеді. Номиналды құны 1000 теңгеге тең.
• МЕАКАМ – он жылдық айналу мерзімімен мемлекеттік арнайы қазынашылық міндеттемелер, номиналды құны бойынша сатылады және әр жарты жыл сайын ол бойынша белгіленген пайыздар төленеді. Номиналды құны 1000 теңгеге тең.

   ҚР  Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қысқамерзімді ноталарды  шығаруды жүзеге асырады, айналым мерзімі 7 күннен бастап 90 күнге дейін (ағымдағы мерзімдер - 42, 56, 63, 70, 77, 91 күн), номиналды  құнына қарағанда жеңілдікпен сатылады, бірақ толық номиналды құнымен  өтеледі. Қағаздың номиналы 100 теңгеге  тең.

   Республиканың бейрезиденттері үшін МБҚ-ны алғашқы  орналастыру бойынша аукционға  қатысу үшін шектеулер жоқ.

   Бейрезиденттер  мен резиденттер үшін МБҚ-мен  жүргізілген операциялардан алынған  табысқа салық салынбайды. Қазақстанның Алғашқы және Қайталама нарығында  бейрезиденттер мен резиденттер  ҚР МБҚ-ны сатып алу кезінде табыстар (жылдық %) арасындағы айырмашылық жоқ.

   "АТФБанк"  АҚ-тың Алғашқы диллері Зейнетақы  активтерін басқару бойынша компаниялармен  белсенді жұмыс жасайды. Жинақтаушы  зейнетақы қорларының зейнетақылық  активтері кастодиандық шарттарға  сәйкес кастодиан-банктерде сақталады.  Зейнетақы активтерін басқару  бойынша компаниялары жеке жинақтаушы  қорлардың зейнетақылық активтерін  инвестициялық басқаруды жүзеге  асырады. Зейнетақы активтерін  басқару бойынша компаниялар  жинақтаушы зейнетақы қоры, кастодиан-банк  пен жинақтаушы зейнетақы активтерін  басқару бойынша компания арасында  жасалған кастодиандық шарттың бір тарабы болып табылады, және қаражатты депозиттерге, мемлекеттік және корпоративтік құнды қағаздарға және басқа қаржылық құралдарға орналастыру арқылы зейнетақылық активтерді басқаруды жүзеге асырады.

   Алғашқы диллер болып табылмайтын кез  келген жеке немесе заңды тұлға меншік құқығында МБҚ-ны сатып алады, инвестор атанады және Алғашқы диллерлер  арқылы аукционға қатысады; бұл ретте  Алғашқы диллер мен осы клиент арасында мемлекеттік құнды қағаздармен  операциялар бойынша қызмет көрсету  шартын жасау қажет.

   МБҚ-мен  операция бойынша ақшалай есеп айырысуды  жүзеге асыру үшін Алғашқы дилер  инвесторға тиесілі (МҚБ нарығында  Брокерлік қызмет көрсету туралы шарт негізінде) МБҚ қозғалысын есептеу  үшін «Депо» шотын (ақысын алмай) ашады; «Депо» шотын ашу кезінде Инвестор Дилерге келесі құжаттарды беруге міндетті:

   Заңды тұлға - Инвесторға:

• белгіленген тәртіпте расталған құрылтайшылық құжаттардың көшірмелері: құрылтайшылық шарттың жарғысы;
• белгіленген тәртіпте расталған банктік лицензияның көшірмесі (егер банк клиент (инвестор) болып табылса);
• қол үлгілері және мөр бедері бар нотариалды расталған карточка, сонымен қатар қол үлгілері бар уәкілетті тұлғалардың тізімі;
• уәкілетті өкіл қол қойған және Инвестордың мөрімен бекітілген брокерлік қызмет көрсету туралы шарт;
• СТН;
• есеп айырысу шотын беру қажет;
• тіркеу куәлігі.