Банктің корпоративтік бағалы қағаздармен операциялары

    - «жүзбелі» мөлшерлеме облигациялар, тіркеулі мөлшерлемесі бар акциялардың  алыпшарты еді. Бұл облигациялар  өзінің номиналды құнынан ешқашан  ауытқымайды. Себебі пайсыз мөлшерлемесімен  берілген формула орта периодты түрде өзгереді. Мөлшерлеме үнемі арнайы стандартты көрсеткішті көрсетеді, мысалы: 3 айлық қазынаның міндеттемелері.

    - варрантамен болатын облигациялар, әдетте жаңа акциялар сатып  алу мақсатында қолданылады. Айырбастамалы  облигацияға өте ұқсас және  акционер капиталының қызмет  етуін анық көрсетеді. Варанттар  облигациялармен қоса беріледі. Бұл қосымша облигацияларды сол  бағадағы купондық мөлшерлері  бойынша сатып алу мүмкіндігін  береді.

    - «Пут» опциондағы облигация –  бұл опцион төлеу мерзіміне  дейін номинал бағасында облигацияны  элитентке  қайтадан сатылу  мүмкіндігі. Опционды пайдалану  ықтималдығы облигацияны құнсыздандыру  кезінде жоғарыламағандықтан, мұндай  облигациялардың бағасы номинал  құнынан көп ауытқуы мүмкін  емес.

    - айырбасталымды облигациялар: конверсиялық  эквивалент. Кәдімгі ацырбасталымды  облигациялардан басқа, эмитент  корпорациядан бөлек акцияларды  айырбастау мүмкіндігі болатын  өарыз міндеттемелердің болуы  мүмкін. Конверсияның арақатынасы  немесе конверсия пропорциясы  анықталған бір номиналды (1000 $) облигацияны кәдімгі акцияларға  айырбастау  арақатынасы. Конверсиялық  эквивалент нарық бағамына негізделмейді,  ол тек акцияның бағасына негізделеді.  Конверсиялық эквивалент облигацияның  нарық бағасынаалынған акциялар  санының қатынасына тең.

    Ивестор үшін артықшылықтар:

• Өсу потенциалы
• Қамтамасыздандырудан қорғау
• Ивестор ұшін туындаййтын кемшіліктер.
• Төменгі номинал пайызы.
• Акция бағасының көтерілуі кезінде айырбасталымдық процесінің жұмыс істеу қаупі.

    Облигация пайдасы: есептеу критериі. 

    Облигациялар  бойынша пайда табу формуласы  өзіндік 5 факторды ескереді:

• Өтеу мерзімі.
• Нарықтық баға
• Купондық номиналдан ауытқуы.
• Инвестициялық қайтару уақытының, мерзімінің басталуы

    Облигация рейтенгілері.

    Рейтенгтер  ұзақ мерзімді бағаны көрсетеді. Бұл  рейтенгілер облигацияның беріктігін ең төменгі экономикалық циклда көрсетеді  және экономикалық жағдайдың өзгеруіне  тәуелсіз болады.

    Фундаменталды, негізгі факторлардың өзгеруі жағдайында рейтенгілер түзетіледі. Егер қарыз  алушының жағдайы осы саладағы басқа  компаниялармен салыстырғанда түбегейлі  өзгеріске ұшыраса немесе оның жалпы  қарыз сомасы түбегейлі өзгереді. Облигация рейтенгтің анықталу процедурасы акцияны иемденуге қарағанда күрделірек. Облигация рейтенгілерін есептеудегі негізгі факторлар:

• Құнды қағаздар шығарушының (эмитент) пайда табу қабілетілігі.
• Активтердің құны.
• Табыс кепілдігі.
• Табыс тұрақтылығы.

    Басқару сапасы, компанияның балашаға және т.б. кейбір материалды емес факторлар  әсерін тигізеді.

    Өндірмелі бағалы қағаз (дериватив) – бұл документсіз түрдегі   мүліктік құқықтармен міндеттемелер түріндегі бағалы қағаз, бұл бағалы қағаз бойынша міндеттемелер негізінде болған биржалық активтің бағасының өзгеруінен тұындайды.

     Деривативтер  арқылы активтердің өздері емес, олармен  әр түрлі операцияларды жұргізуге  рұқсат беретін құқықтар сатылады.

      Басқаша айтқанда өндірмелі бағалы қағазды  бағалық актив ретінде қарастырса болады: тауарлардың бағасы ( ет, мұнай, алтын және т.б.); негізгі бағалы қағаздардың  бағасы (акция, облигациялар); несие  нарығының бағалары(валюта курстары) және т.б.

      Деривативтердің өндірілетіндігін білдіретін екі белгісі бар:

• оның негізінде базистік активтің бар болуы;
• деривативтің бағасы базистік активтің бағасы негізінде анықталады.

Базистік  активтің бағасы өзгеріп тұратынымен  байланысты деривативтің де бағасы өзгермелі  болып табылады.

    Өндірмелі бағалы қағаздарға келесілер кіреді: фьючерс, форвард, опцион мен варанттар.

    Опциондар, олардың сипаттамасы  мен түрлері. Опциондардың бағасы. Опциондарды  сату шарттары. Келешекте қайсы бір активтерді тікелей бағасы бойынша сатып алуға немесе сатуға бағалы қағаздар иесінің таңдау құқығы . Сатып алушы өзі салған құқықты өткізетін - өткізбейтін актив құнының  өзгеруіне байланысты шешеді.

    Опцион  бойынша сатыпалушы немесе ұстаушы – опцион бойынша құқықтарды сатып алатын тұлға.

    Сатушы  немесе эмитент - өзіне деп міндетттерді қабылдап алған тұлға.

    Опционды  сатып алушы  сатушыға төлейтін ақша соммасын опцион бағасы деп айтылады. Бұл сомма сатып алушыға қайтарылмайды, сатып алушы өз құқықтарымен қолданса да қолданбасада.

   Опциондық келісімде көрсетілген базистік активтің бағасын опционның атқару бағасы деп айтады.  Базистік активтер ретінде әр түрлі тауарлар мен активтер болуі мүмкін. 

   Опциондар өз сипаттамасы бойынша стандартталынған болады, өйткені базистік активтер көбінесе лоттармен сатылады, мысалы акцияларды бір лот(пакет)түрінде  сатып алуға болады – 100 дана. Опционның  ерекшелігі – бұл жерде акциялардың  өздері емес, оларды сату немесе сатып  алу құқығы сатылады.

   Опциондардың  жіктелүі:

   базистік  активтерді тапсырудың түрі бойынша:

• нақты түрінде тапсыру, бұл жерде опционның иесі опционды нақты түрінде қабылдап алу ал сатушы оны нақты түрінде сату құқығына ие;
• қолма қол есеп айырысулар, кол опцион кезінде ағындағы бағамен атқару бағасының айырмасы ретінде, ал пут-опцион кезінде қарама қарсы болады.

   базистік  активтің түріне байланысты:

• корпоративті бағалы қағаздар;
• қор индекстері;
• мемлекеттік қарыздық міндеттемелер;
• шетел валютасы;
• фьючерстік контрактар.

   атқару  мерзімі бойынша:

• еуропалық, бұл контракт белгілі бағамен, белгілі бір күнде активті сату немесе сатып алу құқығын береді;
• американдық, белгілі мерзімге дейін кез келген күні активті сату және сатып алу құқығын береді.

   қамтамасыз  етілуі бойынша:

• қамтамасыз етілген, егерде эмитент келісімде көрсетілген активтеріне нақты түрінде ие болса;
• қамтамасыз етілмеген, егерде эмитенттің иелігінде келісімде көрсетілген активтер жоқ болса.

   Опциондық операциялармен брокерлік компаниялар  айналысады, бұл операциялар спекулятивті сипата болады, және белгілі бір  фирамаға тиеселі болмайды.

   Сатып алу құқығын білдіретін опционының иелері актив курсінің жоғарылауында  қызықпаушылығын білдіреді, ал сату опциондарының иелері курстің төмендеуне қызығады.

   Фьючерстер  және форвардтар. Форвард( ағышын-алға)Нақты тауар жөніндегі  биржалық мәміле, бұл орайда, белгілі бір мерзім өткеннен кейін жеткізіп беруге міндеттенеді. Осы уақыт ішінде тауардың белгіленген бағасы өзгіруі мүмкін болғандықтан, форвард мәсілесінің бағасы СПОТ мәмілесі бағасы ықтимал серпінін ескретін түзетулер енгізіле отырып белгіленеді.

      Форвардтық  операциялар – банктер шарттық негізде телефон немеес телекс  арқылы жасайтын мерзімдік валюта опеациялары. Төлемдер мәміле жасасылған сәтте тіркелген бағам бойынша белгіленген мерзімде төленеді.

      Форвардтық  келісімшарттта уағдаласылған алдағы мерзімде өнімді мәміле бағасы бойынша сату – сатып алу туралы сатып алушы мен сатушы арасындағы екі жақты келісімшарт.

      Фьючерс (ағылшын - болашақ) – нақты материалдық немесе бейматериалдық өнімнің белгілі бір  мөлшерін болашақта жеткізу немесе алу күні ескертілген  биржалық келісімшарт. Мерзімі көрсетілген мәміле бизнестегі бизнестегі бағадағы қолайсыз өзгерістерден пайда алуға үміт артқан биржашы алып- сатарлар пайдаланады.

      Фьючерстік  операциялар  - биржадағы мерзімдік мәмілелер, олардың мәнісі шикізат тауарларын, алтынды, валютаны, қаржы және кредит құралдарын мәміле жасасу сәтінде тіркелетін бағамен сатып алуда және сатуда, бұл орайда, операциялар белгілі бір уақыт аралығында (2-3 жылға дейін) оралады.

      Фьючерстік  келісімшарт -  келешектегі тауар жеткізілімі  туралы келісім, мұнда іс жүзінде барлық талаптар, атап айтқанда, жеткізілім сапасы, мөлшері, талаптары, төлем талаптары, буылып- түйілу, таңбалану, тауарды қарау тәртібі, форс – мажор бір ізге түсіріледі.

      Жоғарыда  аталған келісімшарттарының айырмашылықтары:

1. екі  келісім шарттең орындауға міндетті  болып табылып, мақсаттарында  айырмашылықтары болады. Форвард  базистік активті нақты түрінде  сатуды қарастып, екі жақты тең  бағалардың өзгеруінен сақтандырса,  фьючерс спекулятивты сипата  қарастырылады. 

2.Форвардтық  келісімшарттар биржадан тыс  жәйда жасалынса, фьючерстік келісімшарттар  биржада жасалынады.

3. форвардытық  келісім шартты орындаудың тұрақты  кепілдігі жоқ, оның негізі  екі жақтың бірі- біріне деген  сенімділігі. 

4. Форвардтық  келісім шарт белгілі күнде  орындалуға ал фьючерстік контракт  белгілі бір ай аралығында  орындалуға тиісті.

5. Фьючерстік  келісімшартарымен оның қатысушылары  биржада көп болғандықтан, сатушы  мен сатыпалушылар бірі бірімен   байланысты емес. қашан бір жабдықтаушы  келісімді орындауға дайын болса  ол биржалағы клирингтік палатаға  хабар береді, ал палата күтіп  жатқан сатыпалушылар арасынан  кез келген біреуіне өз кезегінде  сол туралы хабарлайды.

   Варранттар және оларға сипаттама. Варрант деген сөздің мағынасын- белгілі бір оқиғаның болатындығына кепілдік деп түсінуге болады, ол белгілі мерзімде және белгілі мөлшердегі қаржы құралдарды сатуға немесе сатып алуға кепілдік береді.

      Варантты  сатып алуды инвестордың абай болғаның білдіреді, егерде ол бағалы қағаздардың сапасына сенімді боллмай, өз ақшаларымен тәуекелдікке урынғысы келмегенің білдіреді.

     Варранттардың иесі акциялардың белгілі мөлшерін, алдын ала келіскен бағамен, белгілі  мерзім аралығанда сатып алуға құқылы.

      Варантар  мерзімсіз де болуы мүмкін, олар қаржы құралын кез келген уақыта сатып алуға құқық береді.

      Бірақ варрант дауыс және дивиденттерді  алуға құқық бермейді, және оның дәл көрсетілген мерзімімен өтеу бағасы жоқ.

      Варранттар  қаржы құралдарымен бір мезгілде шығарылуы мүмкін, бірақ біраз  уақыт өткен соң варрант өзіндік  қағаз ретінде айналыста жүре береді.

  Варранттар тек ірі фирмалармен бірнеше жылға және сирек шығарылады. 

Варранттың  шектеулі бағасы немесе орындау бағасы курстық бағасынан 10-20 пайызға жоғары болады.

      Көбінесе  варанттар облигациялық заимдар  мен қоса шығарылып, заимның өтімділігін  жоғарлатады. 

      Варранттардың эмитенті базистік активті шығарған компания болып табылады.

Депозитарлық  қол хаттар. Депозиттік немесе жинақтау сертификаттары – тек коммерциялық банктер шығаруға құқығы бар бағалы қағаздар. Бұл бағалы қағаз белгілі мерзімге, сақтауға салынған сомманы және оған төленетін пайыздарды алуға растайтын құжат.