Мемлекеттік қаржыны басқару

      Бірінші вариант бойынша корпорация  табыс салығының сомасы келесі  формула арқылы анықталады.

      Тб = Де*Ia /100%* Iб/100%* Сор., мұнда

      Тб – корпорациялық табыс салығының болжамы;

      Де – есепті жылға салық  салынған табыс көлемі;

      Іа-ағымдағы жылғы тұтынушылық  бағалар индексі;

      Іб-жоспарлаушы жылға тұтынушылық  бағалар индексі;

      Сор.-Есепті жылғы салықтың орташа  мөлшерлемесі.

      Екінші вариант бойынша әрбір  аймақтағы ірі салық төлеушілер  бойы корпорациялық табыс салығының есептелген және төленген сомасы мен салық декларациялар бойынша жылдық артық – ауыс нәтижесі және алым – салық қалдықтары сомалар өзгерістері жөніндегі ақпарат пайдаланады. Мұндай есептеуде күтілетін түсімдерден тұрақты сипатта емес және өндірістік  іс - әрекетпен   байланысы жоқ  біржолғы   төлемдералынады   да

салықтың  күтілетін сомасы жоспарлап отырған  тұтынушылық бағалардың индексіне  корреляцияланады. Болжамдап отырған  түсімдер сомасы бұл арада келесі формула арқылы анықталады.

      Тб = Со*Iб/100%*Ik/100%*Cop.

      Дивиденттерден, сый берулерден, резидент  еместердің қызмет көрсету бойынша  қазақстандық көздерден түскен  табыстарына түсетін салықтарды  божамдау негізінде олардың ақырғы  екі жыл боый түсімдерінің  динамикасы мен болжамдап отырған мерзімдегі экономика дамуының макроэкономикалық параметрлерінің өзгерістері бойынша жоспарланады. Төлем көзінен салынатын жеке табыс салығын болжамдау үшін салық органдарының тапсырылатын салық декларацияларының мәліметтері пайдаланады. Ең алдымен есептелген салық салынатын табыс сомасы мен жеке табыс салығының мөлшері пайдалана отырып, аймақтар бойынша өткен жылмен есепті жылды қалыптасқан салық алуының орташа пайызын келесі формула арқылы анықтау қажет:

      Оа = Сж / To * 100%,

      Оа – салық алудың орташа пайызы;

      Сж – есепті жылдағы төлем  көзінен салынатын  жеке табыс  сомасы;

      То – есепті жылдағы салық  салынатын табыстың есептелген  сомасы.

      Осы пайыз бен табыс сомасының  негізінде ағымдағы жылдағы түсетін  салықтардың сомасы анықталады. Төлем көзінен салынатын жеке табыс салығының болжамы келесі формула арқылы есептеуге болады:

      Сж = Тк*I / 100% * Oa / 100%

Төлем көзінен  салық салынбайтын табыстар бойынша жеке табыс салығын есептеу  үшін салық салуға жатпайтын табыс  сомасы мен салықтық шегерімдер сомасына азайтылған төлем көзінен салық салынбайтын табыс сомасына орташа мөлшерлемені қолданылады. Бұл арада аймақ бойынша қалыптасқан орташа мөлшерлеме мөлшері әсер ететін факторларға коррекцияланған есепті мәліметтер арқылы анықталады.

     Біржолғы талон бойынша қызмет  атқаратын жеке тұлғалардың жеке  табыс салығын болжамдау үшін  аймақ аумағында осындай тәртіппен  іс әрекет атқаратын жеке тұлғалардың  саны жөніндегі жергілікті атқарушы  органдардың мәліметтері мен  жергілікті өкілетті органдардың шешімімен бекітілген біржолғы талондардың құны пайдаланады.

     Заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлерге  салынатын мүлік салығын болжамдау  үшін ақырғы есепті мезгілдегі  жеке тұлғалардың негізгі құралдары  мен материалды емес активтерінің  құны жөніндегі статистикалық мәліметтер пайдаланады. Есептеу маңында жалпы құнынан салық салынбайтын объектілер құны, мүлік салығын төлемейтін жеке тұлғалардың негізі құралдары мен материалды емес активтерінің құны алынады. Негізгі құралдардың салық салатын құны болашақ қайта бағалау коэффициентіне түзетілімделіп, Салық кодекснде бекітілген салық мөлшерлемесі негізінеде келесі формуламен есептеледі:

                              См = (Қнқ*К/100%)*Сс/100%

     Жеке тұлғалардың мүлік салығының  болжамы жеке тұлғаның меншік құқығында жеке кәсіпкерлік іс әрекетте пайдаланбайтын мүлігінің құны жөніндегі уәкілетті органдардың мәліметтер негізінде анықталады. Уәкілетті орган салық  салатын мүлік құнын анықтау үшін тұрғын үй жайлардың бір шаршы метрінің базалық құны, оның көлемі, тозу коэффиценттерімен бекітілген мөлшерлемелерді пайдаланады. Сонымен қоса, есептеу жасағанда әрекеттегі заңнамаға сәйкес берілген жеңілдіктер де есептелуі қажет. Бұл арада болжамдық түсімдер сомасы келесі формула арқылы анықталады:

                                 См = Қнқ* Сс/100%

     Көлік құралдарының салығының  болжамы көлік құралдарының двигатель  көлемі, жүк көтергіштігі мен  отыратын орындарына  байланысты  түрлері және топтары бойынша  ішкі істер органдары дайындайтын  олардың саны жөніндегі мәліметтері негізінде есептеледі. Осылай есептелген жалпы санынан салықтық заңнамаға сәйкес берілетін жеңілдіктері бар заңды және жеке тұлғалардың көлік құралдары саны алынады. Автокөлік құралдарының әрбір түрі мен тобы бойынша салық сомасы келесі формула арқылы есептеледі:

                        Ск = Кс* АЕК* Сс* К/ 100%

     Әлеуметтік салық мөлшерін болжамдау үшін ағымдағы жылдың осы салық бойынша салық декларацияларының мәліметтерін пайдаланады. Салық салынатын табыстың нақты көлемі мен әлеуметтік салықтың орташа мөлшерлемесі анықталады:

                         Со = Ән / Тн * 100%

     Салық заңнамада қарастырылған  жеңілдіктерді есептей отырып, жер  салығының болжамдық срмасы келесі  формула арқылы анықталады:

                         Жж =Аж * Со * К

    Жж – жер салығының болжамдық  сомасы;

    Аж – жер  учаскесінің алқабы;

    Со - әрбір жер категориясы бойынша  орташа базалық мөлшерлеме;

    К  - заңнамаға  сәйкес жеке  төлеушілер үшін тағайындалған  коэффициент.

     Жер салығын жоспарлау келесі  категория бойынша іске асырылады – а) ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлер; ә) елді мекен жерлері; б) өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге де ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер.

     Бірыңғай жер салығын болжамдау  үшін де декларациялар мәліметтері  пайдаланады. Бұл салықты есептеу базасы болып жер учаскесінің бағалау құны табылады, ал оның сомасы осы бағалау құнға заңнамада бекітілген мөлшерлемені пайдалану арқылы есептеледі.

     Су ресурстарын пайдаланғаны  үшін төлемақының болжамдық сомасы  су ресурстары жөніндегі уәкілетті органдардың мәліметтері негізі мен төлемақы төленетін объектілер бойынша және су тұтыну мен арнайы су пайдалану түрлеріне байланысты Үкімет тағайындаған мөлшерлемелерді қолдану арқылы келесі формуламен есептеледі:

                          Тс = Сп * С

     Салық түсілдерін контингентінің  есеп әдісі келесі кезеңдермен  сипатталады:

• бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган ағымдағы салық түсімдері бойынша барлық мәліметтерді қортындап, оларды бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті органға ұсынады;
• бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган елдің орташа мерзімді әлеуметтік–экономикалық даму жоспарының макроэкономикалық көрсеткіштері негізінде салық түсімдерінің контингенттерін болжамдап, оларды бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органдарға жеткізеді;
• бюджеттік жоспарлау және бюджетті атқару жөніндегі жергілікті уәкілетті органдар тиісті аумақ бойынша кірістер шектелімдерін жоспарлауды іске асырады.

     Бюджет кірістерінің шектелімдерін  болжамдау процесінде әрекеттегі заңнамалық және нормативтік актілерге енгізілген өзгерістер мен қосымшаларды есептеу қажет және түсімдер бюджет жүйесінің деңгейлері бойынша кезекті жылға бекітілген республикалық бюджет жөніндегі Заңнын баптарына сәйкес болуы тиіс.

     Тауарлар, жұмыстар және қызметтер бойынша ішкі салықтар түсімдерін болжау. Ішкі немесе жанама салықтар ол тауарлардың бағасы арқылы төленетін немесе тарифке енгізілетін сол тауарлар мен қызметке салынатын салықтар. Мұндай салықтардың нақты төлеушілері болып сол тауар немесе қызмет иелері салық сомаларын оларды өткізгенде алады. Ішкі салықтарға қосылған құн салығы мен акциздер жатады.

     Қосылған құн салығы түсімдерін  екі вариантпен болжамдау мүмкін. Бірінші варианттың есебі елдің  орташа мерзімді әлеуметті экономикалық даму жоспарына сәйкес жалпы ішкі өнімнің болжамдық көлемі мен ҚҚС алуының орташа пайызына негізделеді. Екінші вариантының есебі ҚҚС түсуінің мониторинг жөніндегі салық органдарының мәліметтеріне негізделеді. Бұл арада ірі салық төлеушілер бойынша есептелген және төленген ҚҚС сомалары жөніндегі мәліметтер пайдаланады.

     Қазақстан Республикасында өндірілген  тауарлар бойынша акциздерді  болжамдау үшін алдыңғы жылда  акцизделетін тауарлардың өндірістік  көлемі жөнінде мәліметтер пайдаланады.  Өндіріс көлемі орташа мерзімді әлеуметтік экономикалық даму жоспарының көрсеткіштері арқылы анықталады. Тауарлардың әрбір түрлері бойынша акциз түсуінің болжамдық сомасы келесі формула арқылы есептеледі:

                       Аж = Өк * Са  ,    Аи = Иж * К

     Халықаралық сауда және сыртқы операциялар бойынша салық түсімдерін болжау. Кедендік баждар, басқа салықтар, халықаралық сауда мен сыртқы операциялар бойынша болжамдау үшін есепті мәліметтер талдауы мен республика аумағында  ағымдағы     мерзімде   сыртқы  сауда   айналысының атқарылуы, өнімдердің экспорты мен импортталынған тауарлардың салық салынатын кедендік құны жөніндегі кеден органдарының мәліметтері және әрекеттегі кедендік баждар қолданады. Сонымен қаса, салық және кеден заңнамаларындағы өзгерістер мен теңгенің курсы есептеледі.

     Шетке шығаратын тауарлар бойынша  кеден баждарының түсімдерін  болжамдау маңында салық салынатын  база ретінде республика немесе  аймақтың орташа мерзімді әлеуметтік-экономикалық  даму жоспарында қарастырылған  экспорт көлемі алынады.

     Қол қойылатын бонус бойынша  түсімдерді болжамдау жер қойнауын  пайдалану жөніндегі қол қойылған  өзара шарттар негізінде іске  асырылады. Коммерциялық табу  бонус бойынша түсімдерді болжамдау  пайдалы қазбаларды өндіріп алу  жөніндегі өзара шаттар негізінде жасалады.

     Өнімді бөлу бойынша Қазақстан  Республикасының үлесінің болжамдық  түсімдерін анықтау үшін роялтиді  есептегенде қажетті көрсеткіштер  керек, бірақ роялтидің орташа  мөлшерлемесі орнына өзара шартта  тағайындалған өнімдер бөлу бойынша  Қазақстан Республикасының үлес мөлшерлемесі пайдаланылады. Үстеме пайда салықтың түсімдерін болжамдау есепті жылда әрбір өзара шарт бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың ішкі пайда нормасы 20 пайыздың үстінен алынған таза табыс сомасына байланысты.

     Бюджет кірістері салық түсімдерімен қатар салық емес түсімдер арқылы қалыптасады. Олардың көбі қатаң белгіленген мөлшерлеме арқылы есептелмейді және тұрақты фискалды сипатта емес. Сондықтан басқа түсімдерге қарағанда, салық емес түсімдерді жоспарлау мүмкіндігі төмен, бірақ тәжірибеде олар өткен жылғы деңгейде болжамдалады. Сондай болжамдау негізі болып салық емес түсімдердің төлеуін реттейтін нормативті-құқықты актілер табылады. Салық емес түсімдерді болжамдау манңында олардың бірнеше жыл бойы динамика мәліметтері және болжамды жылға есептелген тұтынушылық  бағалардың индексі мен теңге курсының өзгерісі пайдаланады.

     Бюджетке мемлекеттік баж   түсімдерінің сомасын болжамдауы  олардың өткен жылдардағы түсімдер  динамикасы анықталып, ағымдағы  жылғы түсімдері бағаланып, келесі жылдағы шамаланған өзгерістерге коррекциялану арқылы жүргізіледі.

     Кәсіпкерлік және кәсіптік қызметтер  атқару үшін түсетінкірістердің  болжамдық сомалары да олардың  динамикасын талдау мен келесі  жылдағы салық салынатын базаның  шамаланған өзгерістеріне түзетілген ағымдағы жылғы түсімдер көлемінің негізінде есептеледі. Мұндай кірістерге мүлікті табыс, жеке кәсіпкердің салық салынатын табысы, адвокаттар мен жеке нотариустардың табысы, төлем көзінен салық салынбайтын басқа табыстар жатады. Мүлікті табыс жылжымайтын мүлікті, құнды қағаздарды, қымбат бағалы тастар, металлдар мен олардың жасалған бұйымдарды, өнер туындылары мен антиквариаттарды сату құны мен олады сатып алу құндарының арасындағы оң айырма арқылы қалыптасады.