Жерге орналастырудың кезеңдері

         Сондықтан жоба, әсіресе ауыл  шаруашылығы үшін прогресивті  технологияны еңгізуде, және өндірісті  ұйымдастыруда негіз болып     есептелінеді.Жерге орналастыру  жобаларындағы және схемаларындағы   

өндірісті технологиялық ұйымдастыру мұқият экономикалық дәлелдеуге байланысты.

           Ауылдық елді мекендерді жоспарлауды жобалау негізіне - өндіріс  күштерін орналастыру және шаруашылық дамуының келешектік жоспары жатады және соңғысы аудандық жоспарлау  жобасы мен ауылдың экономикалық және әлеуметтік дамуы жоспарында қарастырылған  жаңадан қоныстандыруды ескере отырып дайындалады.

       Ауылдық елді мекендерді жоспарлау  ауыл шаруашылық өндірісінің  ұйымдастырумен шаруашылық аумағының  жерге орналастырылуымен байланыстырылуы,  басқа елді мекендермен, бөлек  орналасқан фермалармен, ауыл  шаруашылығы жерлерімен және  көлік магистралдарымен ыңғайлы  түрдегі байланысты қамтамасыз  етуі қажет.

       Ауылдық елді мекендерді жоспарлау  және салу жобасының міндеті  –оның дамуының келешегін, сәулеттік  – жоспарлау құрылымын дайындаудан,  аумақтық қызметтік және құрылыстық  аймақтарға бөлуді жүзеге асырудан, барлық тұрғын, мәдени-тұрмыс және  өндірістік мақсаттағы обьектілерді  инженерлік жабдықтауды, көркейтуді жүргізуден, құрылыс кезегін белгілеуден тұрады. Жоспарлау жобасында елді мекенді дамыту келешегін ескере  отырып, әлеуметтік-экономикалық, сәулеттік – құрылыстық және инженерлік – техникалық мәселелер кешенді түрде шешіледі.

        Ауылдық елді мекенді жоспарлау  және салу жобасы екі: графиктік  және есептік – мәтіндік бөліктерден  тұрады.

        Графиктік бөлікке төмендегілер  кіреді:

1. аудандық жоспарлау және ішкішаруашылық жерге орналастыру жобаларының негізінде 1:10000 немесе 1:25000 масштабта жасалынған шаруашылық жер пайдаланудың сызбасы.  Ол елді мекеннің, өндірістік кешендердің, жол торабының,ауылдан тыс инженерлік коммуникациялардың, ауыларалық, шаруашылықаралық және аудандық маңызы бар мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету обьектілерінің, су жинау және тазарту ғимараттары, арнайы мақсаттағы жасыл екпелер, бейіттер және т.б. орналасқан жерлердің орналасуының қазіргі жағдайы мен жобалық шешімдерін бейнелеуі қажет. Жер пайдалану сызбасына елді мекенді жобалық шекарада түсіреді.Жер пайдаланудың мұндай сызбасы елді мекеннің оны қоршаған аумаққа қалай сәйкестеніп тұратындығын, оның ұйымдастырылуымен  қалай келісімделетіндігін көрсетеді:
2. елді мекеннің 1:2000 масштабтағы тіректік жоспары, онда аумақтың қазіргі пайдалануын, ондағы құрылысты, инженерлік жабдықтауды, көркейту мен көгалдандыруды, жолдарды, көшелерді және өткінші жолдарды бейнелейді. Тіректік жоспарға түсірілген, ғимараттармен құрылыстарға графиктік сипаттама беріледі: мақсатты арналуы, қабырға материялы. Физикалық тозу дәрежесі .Сонымен қатар, тіректік жоспарда сол жердегі құрылыс шектеулері «сайлар, жыралар, батпақтанған немесе су басқан аумақтар, жер асты сулары биік орналасқан аймақтар және т.б.» әлем жақтары арқылы бағдарлау, жел розасы көрсетіледі. Тіректік жоспарды бас жоспардың негізгі сызбасының масштабында топографиялық негізшеде жасайды және жобалау кезінде онда бейнеленген аумақ ерекшеліктерін жоспарлау жобасында есепке алу үшін пайдаланады;
3. бас жоспар (негізгі сызба), онда өндірістік және тұрғын аймағы аумақтарының, қоғамдық мекемелер мен жеке пайдаланымдағы учаскелердің, демалыс аймағының, қоғамдық орталықтың жобаланатын шекаралары, тұрғындық, қоғамдық және өндірістік ғимараттардың және т.б. орналасуы құрылысының бірінші кезегін белгілеумен бірге көрсетіледі.

     Бас жоспар парағында әлем жақтары бойынша  бағдарлаумен бірге жел розасы, қолданыстағы және жобаланатын ғимараттар мен  құрылыстардың экспликациясы, аумақтың жобалық балансы орналастырылып, негізгі техникалық экономикалық көрсеткіштер, шартты белгілер мен жобалау ұйымының мөртабаны беріледі. Жоспарлау жобасының  негізгі сызбасын әдетте 1:2000 масштабтағы  жоспарда бедерді 0,5-1,0м қимадағы горизонталдар  арқылы бейнелеумен бірге жасайды;

4. негізгі жолдар, көшелер және өтпе жолдар осьтерінің бөлу сызбасымен бірге орындалатын, бас жоспар масштабында жасалынған тік жоспарлау сызбасы. Сызуда қара және қызыл белгілер (табиғи бедер мен жобалық бедер белгілері), негізгі көшелер мен өтпе тұстардың осьтері бойынша жобалық еңістер, беткі сулар ағысының бағыты көрсетіледі. Осы парақта 1:200 масштабта көшелердің, жолдардың және өтпе тұстардың көлденең кескіндерін, шартты белгілерді, жол төсемдерін орналастыру жөніндегі жұмыстар көлемін және т.с.с. келтіреді. Негізгі көшелер мен бедері күрделі көшелер бойынша жүргінші бөліктің осі орқылы бойлық кескін дайындалады;
5. инженерлік жүйелер сызбасы, онда электрмен жабдықтау трассалары, су құбыры, канализация, жылумен жабдықтау, трансформаторлық қосалқы станциялар, жоғары кернеулі электр тарату желілері, сумен жабдықтау көздерін санитарлық қорғау аймақтары салынады.

     Есептік – мәтіндік бөлік бастапқы мәліметтерден, жабдықтау есептерден және сметалық – қаржылық есептеумен бірге түсініктеме  хаттан тұрады.

     Есептік – мәтіндік бөліктің бастапқы мәліметтеріне  аудандық жоспарлау мен ішкі шаралық  жерге орналастыру жобалары немесе осы жобалардың ауыл шаруашылығы  өндірісінің мамандандырылуы мен  шоғырлануына, құрылыс құрамы мен  көлемін анықтауға қажетті материалдарынан  көшірмелер, тиісті құрылыс алаңшасында  және оған жанасатын аумақтарда жүргізілген  арнайы тексерулер мен зерттеу материалдары кіреді. Бастапқы мәліметтерді жинақтап қорыту нәтижесінде жобалауға тапсырма құрылады.

     Жобалық есептер халықтың келешектегі санын, құрылыстың барлық түрінің көлемі мен  құрамын, судың, электр энергиясының, елді мекенге қажетті аумақ көлемінің  қажеттілігін анықтау үшін жүргізіледі.

     Түсініктеме хат сәулеттік – жоспарлау  шешімдерінің жобасында қабылданған, көркейту және инженерлік жабдықтаудың; құрылыстың бірінші кезегінің, елді мекеннің суға, жылуға, электрге, газға  мұқтаждықтарының жиынтық кестесінің; аумақтың жобалық балансының, негізгі  техникалық – экономикалық көрсеткіштерінің сипаттамасы мен негіздемесінен, сондай – ақ бірінші кезектегі  объектілер құрылысына кететін шығындарды көрсетумен бірге құрылыс құны туралы сметалық қаржылық түсініктерден тұрады. Түсініктеме хатқа жобаны келісімдеу және бекіту туралы құжаттар қоса тіркеледі.

       Жобалау кезеңдері. Ірі елді мекенді жоспарлау және салу жобасын дайындау процесі екі кезеңнен: техникалық жобадан және жұмыс сызбасынан тұрады.

     Алдын ала жобалау тапсырмасы орындалады. Оның құрамына белгіленетін құрылыстың техникалық мүмкіншілігі мен экономикалық сәйкестігін сипаттайтын материалдар  кіреді. Жобалау тапсырмасы бас жоспардың экспиздік графиктік шешімінен тұрады. Техникалық жоба құрамында жобалық тапсырманың неғұрлым тереңдетілген  талдауы (қосымша тексерулер мен зерттеулер материалдары) болады. Жұмыс сызбасы – бұл жоба әзірлемесін  құрылыс-жөндеу жұмыстарын орындауға қажетті дәрежеге дейін бөлшектейтін  құжаттар. Ауылдық елді мекендерге арналған жобалау-жоспарлау құжаттамасы, қағида бойынша, бір кезеңде орындалады.

     Жоспарлау сызбасы, оның мәні және пайдалануы. Жоспарлау сызбасы жобалаудың бірінші жұмыс кезеңі болып саналады. Оның міндеті жергілікті жағдайды ескере отырып, елді мекеннің сәулетті –жоспарлау композициясының негізін  салудан тұрады. Сызбаны 1:2000 масштабта топографиялық жоспарда дайындайды.

     Ауылдардың  ішкішаруашылық жерге орналастыру  жобаларын жасауда елді мекендерді аймақтарға бөлу сызбасы, яғни оларды қызметтік бөліктерге (аймақтарға) бөлу қарастырылған. Мұндай сызба, жерге  орналастыру жобасында шаруашылық аумағын ұйымдастыруды, оның елді мекендерінің  аумағын жалпы ұйымдастырумен сәйкестендіруді  қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, онда  көшелер мен жолдар, негізгі мәдени-тұрмыстық  және өндірістік объектілер, тұрғын-жай  құрылыстары  орналасады, сөйтіп олар  жоспарлау сызбасында шешілетін  барлық мәселелерді қамтиды. Дегенмен, аймақтарға бөлу сызбалары жоспарлау  сызбаларынан дәлдігінің төмендігімен және өте майда масштабта (1:5000, ал кейде тіпті 1:10000) дайындалатындықтан, жобалаудың бөлшектенуімен ерекшеленеді. Соның өзінде олар құрылыс объектілерін орналастырудағы көптеген қателіктердің  алдын-алуға көмектеседі. Бұдан әрі  жоспарлау және салу жобаларын дайындауда, олар жоспарлаудың алғашқы сызбаларына  жатқызылуы тиіс. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     Қорытынды 

     Жерге орналастыру шешімдерінің нәтижесінде  пайда болатын тиімділік өндірістің, еңбектің және жерді пайдаланудың өзара  байланысты түрде ұйымдастырылуымен  себептеледі.

     Жерге орналастырудың тиімділігі өндірістің дамуымен және табиғи ресурстарының  пайдалануымен бірге қарастырылады. Оның үш түрін айырып белгілеуге болады: экологиялық, экономикалық және әлеуметтік.

     Жерге орналастырудың экологиялық тиімділігі табиғатты қорғау және табиғи ресурстарды  орынды пайдалану мен ұдайы өндіру қажеттілігінен туындайды. Ол жерді  эрозиядан сақтауды, табиғат қорғау әрекеттерін жүзеге асыруды, топырақ  қыртысын қалпына келтіруді және т.б. қамтитын жерге орналастыру  шараларының қоршаған орта мен жердің өңделуіне әсер етуі арқылы байқалады.

     Жерге орналастырудың экономикалық тиімділігі өндірістің қолайлы салалық құрамы мен территориялық реттілігін қалыптастыру және шаруашылық жүргізу жағдайларын  жақсарту нәтижесінде пайда болады.

     Жерге орналастырудың әлеуметтік тиімділігі болып жер қатынастарының нығаюы, жер иеленушілері мен пайдаланушылары  құқықтарының сақталуы және ауыл еңбеккерлерінің  мәдени тұрмыс жағдайларының жақсаруы табылады.

     Кейде үкімет, құқықтық және экономикалық шаралармен қатар, жер қорын басқаруда, жерге  орналастыру арқылы аграрлық реформаларды жүзеге асыру жөніндегі саяси  шараларды да қоладанады.

     Бұндай  жағдайда жерге орналастыру әлеуметтік – экономикалық маңызбен қатар, саяси  сипатқа ие болады және үкіметтің  аграрлық саясатты жүзеге асыру құралына айналады.

     Мемлекеттік және мемлекеттік емес заңды тұлғалардың, азаматтардың, шаруашылық құрылымдарының агроөнеркәсіп кешенінде және басқа  да өндірістік кешендерде, сонымен  бірге өндірістік емес салада жұмыс  істеулеріне себепті, жерге орналастыру  тиімділігі халық шаруашылық және шаруашылық есептік түрлеріне бөлінеді.

     Бірінші жағдайда жерге орналастыру жер  қорын категорияларға, жер иеленушілер  мен жер пайдаланушыларға, алаптарға  бөлу құралы болып табылады, сондай-ақ аграрлық экономикаға әсер етеді. Бұнда  жерге орналастырудың халықшаруашылық  тиімділігі халық шаруашылық индикативтік жоспарлаумен, жер ресурстарын пайдалану  және қорғау жөніндегі бас, облыстық және аудандық схемаларды әзірлеумен, сонымен қатар, белгілі бір шамада, шаруашылықаралық, ішкішаруашылық және учаскелік жерге орналастырумен байланысты.

     Жерге орналастырудың шаруашылық есептік  тиімділігі, белгіленген территориялық  реттіліктің еңбек ұжымдарының  өндірістік бағдарламаларды орындауына және жыл сайынғы өндіріс шығындарының азаюына әсер етуіне қамтып көрсетеді.

     Тәжірибенің көрсетуінше, ішкішаруашылық жерге  орналастыру жобалары игерілген  ауылшаруашылық кәсіпорындарында, басқаларына  қарағанда, бір жұмысшыға алынатын өнімнің көлемі 20% жоғары болады екен. Өкінішке орай, ІШЖО жобаларының жүзеге асырылуы өте төмен. Оның үстіне 90-жылдары  орын алған дағдарыс бұндай жұмыстардың  толық тоқтатылуына әкеліп соқты.

     Енді  ІШЖО және учаскелік жерге орналастыруға  қатысты жұмыстарды қаржыландыру міндеті  жер иеленушілер мен жер пайдаланушылардың  өздеріне заңды түрде жүктеліп отыр. Бұл, аталған жобаларға тапсырыс күрт қысқарады деген сөз. Ақыр аяғында, дер кезінде жүргізілмеген ІШЖО салдары ауыспалы егістіктер жүйесінің, жалпы ішкішаруашылық территория реттілігінің бұзылуына, жердің иесіз қалуына  әкеліп соғады. Соңғысы жер иелері мен жер пайдаланушылардың өздерінің  заңда қамтылған жерді тиімді пайдалану және қорғау жөніндегі  міндеттерін толық орындамауға  себеп болады. Сондықтан, жер қатынастары  мен жалпы жерге орналастыру  жүйесін әрі қарай жетілдіру, жерге орналастыру ғылымында  көпшілікпен танылған оның өндірістік процесін, жобаларды жасау, экономикалық және экологиялық тұрғыдан негіздеу реттілігін қалпына келтіру, бүгінгі  күннің аса маңызды мәселелерінің  біріне айналып отыр.

     Жерге орналастыру жұмыстарының іс жүзіндегі  тиімділігі тек бірер жыл өткесін  ғана анықталуы мүмкін. Мысалы, жыртылған  жерде ауыспалы егістің айналымы аяқталғаннан кейін. Осыған байланысты жерге орналастыру жобаларының  “күтудегі экономикалық тиімділігі”  деген ұғымды қолданған дұрыс, ал іс жүзіндегі тиімділігі авторлық қадағалау  барысында анықталуға тиіс. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 

1. Сейфуллин Ж. «Жерге орналастыру және кадастр» Алматы, 2000 ж.
2. Сейфуллин Ж.Т., Сейтхамзина Г.Ж. «Жерді кадастрлық аймақтау, бағалау және жер салығын салу» Астана, 2005ж.
3. Қазақстан Республикасының Жер кодексі. – Алматы: ЮРИСТ, 2010 ж.
4. “Жер ресурстары” журналы №4(43) 2007ж