Мәліметтер қоры көмегімен ақпаратты

     Аќпарат ж‰йесі келесі т‰рлерге  бµлінеді:

1. Фактографиялыќ ж‰йеде наќты µмірдегі объект жайлы мєліметтердіњ (атрибуттардыњ) дєл мєндері тіркеледі. Б±л ж‰йеніњ негізгі идеясы – объект жайлы барлыќ деректер бері леді. Аќпараттар ќатањ ќ±рылыммен беріледі, µйткені б±л компьютерге мєліметтерді бір-бірінен айыруѓа м‰мкіндік туѓызады. Сондыќтан фактографиялыќ ж‰йе ќойылѓан с±раќ-тарѓа бірмєнді жауап береді.
2. Ќ±жаттыќ. Ќандай да бір формалданѓан іздеу аппараты бар ќ±жаттыќ ж‰йе мєтіндік ќ±жаттар (статьялар, кітаптар, зањ мєтіндері жєне т.б.) мен графикалыќ объектілерден ќ±рылады, біраќ ќойылѓан с±раќтарѓа бірмєнді жауап бермейді. Ж‰йеніњ маќсаты – ќолданушыныњ с±раны-сына жауап ретінде с±раныстаѓы шартты ќанаѓаттандыратын ќ±жаттар-дыњ тізімін беру болып табылады.
3. Ќ±жат-фактографиялыќ. Б±л аралас ж‰йеніњ мєліметтері бµлек мєлімет-терден, сонымен ќатар, б‰тін ќ±жаттардан т±рады.

     Сонымен, аќпараттыќ ж‰йеніњ  маќсаты наќты µмірдегі объектілердіњ µзара байланысын ескере отырып, объектілер жайлы деректерді µндеу болып табы-лады. Мєліметтер ќоры теориясында мєліметтерді атрибуттар, ал объектілер-ді мањыздылыќтар деп атайды.

     Мєліметтер ќорын басќару ж‰йесін  ќ±рудыњ принциптері мєліметтер ќо-рын ±йымдастыруды ќанаѓаттандыруы ќажет:

1. ¤німділік жєне дайын болу. Мєліметтерді ќолдану ‰шін талап етілетін жылдамдыќ ќандай болса, мєліметтер ќорын пайдаланушыныњ с±раныс-тарын сондай жылдамдыќта ќанаѓаттандырады. Пайдаланушы барлыќ уаќытта да µзіне ќажетті берілгендерді ала алады.
2. Шыѓыныныњ аз болуы. Мєліметтерді пайдаланудыњ жєне саќтаудыњ тµмен баѓалануы, яѓни µзгерістерді енгізгенде м‰мкіндігінше аз шыѓын-далу.
3. Пайдаланудыњ оњай жєне жењіл болуы. Пайдаланушылар µз ќ±зырында ќандай мєліметтер бар екенін оњай т‰сіне жєне біле алады. Мєліметтер-ге µту оњай жєне пайдаланушыдан кеткен ќателікті айтып отыратындай болуы ќажет.
4. ¤згеріс енгізудіњ оњай болуы. Мєліметтер ќорын ешќандай µзгертусіз бар єдістермен ±лѓаюы жєне µзгеруі м‰мкін.
5. Іздестірудіњ м‰мкін болуы. Мєліметтер ќорын пайдаланушы, онда саќ-талѓан мєліметтер бойынша єрт‰рлі с±раныстарымен с±ќбаттасуына бо-лады. Б±л ќажеттілікті іске асыру ‰шін с±раныс тілі ќызмет етеді.
6. Т±тастылыќ. Ќазіргі кезде мєліметтер ќоры, кµптеген пайдаланушылар пайдаланатын мєліметтерден т±руы м‰мкін. Мєліметтер элементтерімен ж±мыс істеу барысында, олардыњ арасындаѓы байланыс б±зылмауы ке-рек. Б±дан басќа да, аппараттардыњ д±рыс ж±мыс істемеуінен, кездей-соќ, тоќтап ќалу жаѓдайларыныњ болуынан, пайдаланып отырѓан мєлі-меттер мазм±ны б±зылмауы ќажет. Яѓни, мєліметтерді басќару ж‰йесі, ќайта ќалпына келтіру механизмімен ќамтылуы керек.
7. Ќауіпсіздік жєне ќ±пиялыќ болу. Мєліметтер ќауіпсіздігін саќтау деге-німіз, оѓан шамадан артыќ кіруде немесе пайдалануѓа ќ±ќылы емес адамдардыњ µтуінен, авторланбаѓан µзгерістердіњ енгізіліп кетуінен жєне б±зылуынан саќтау. Ќ±пиялылыќ ол ќашан, ќалай, ќандай аќпарат мµлшері жеке т±лѓаѓа немесе мекемеге берілген екендігін шешеді, жеке т±лѓаныњ немесе мекеменіњ ќ±ќыѓын аныќтайды.

     Пайдаланушы мєліметтер ќорымен ж±мыс істеуі ‰шін, мєліметтер ќорын басќару ж‰йесін пайдаланады. Мєліметтер ќорын басќару ж‰йесі – б±л мєлі-меттер ќорын ќ±ратын, оларды µзекті жаѓдайда ±стайтын жєне одан керекті аќпаратты іздеуді ±йымдастыратын программалыќ жєне тіл ќ±ралдарыныњ кешені.

     Мєліметтердіњ модель т‰ріндегі  берілуі мєліметтер ќорыныњ тµртінші кезењініњ айтарлыќтай ерекшелігі болып табылады.

 

 

 

1.3. Мєліметтер  қорын жобалау: реляциялық мәліметтер  қорын қалыптастыру.

 

      Информациялық жүйелердегі информацияны өндеудің қолданбалы программасын жобалау әдістерінің негізін 1960 жылдары Дж. Мартин, Э.Йордан және Л. Константайн сияқты белгілі мамандар қалаған. Програм-маның бір жолын жазбас бұрын оны дайындауға кететін уақыттың 60 пайызы-нан көбі программаны жобалауға жұмсалады екен.

      Қазіргі қолданбалы программаларды  дайындау технологияларының өте  мықтылығына қарамастан, егер программаның  жобасын жасауға, шешілуге тиісті  мәселелерді анықтау кезеңіне  барынша назар аударып, әбден  пысықта-маса, соңында оны жөндеуге көп уақыт жоғалту мүмкін. Және де егер прог-рамма құрылымы, жобасы дұрыс келістірілмеген болса, программаға жаңа функция енгізу немесе ондағы кемшіліктерді жөндеу үлкен қаржы шығынына да ұшыратуы мүмкін. Қолданбалы программаны жобалаудың негізгі кезеңдерін келесі түрде атап айтуға болады:

1. Мәселенің қойылымы – тақырыпты зерттеу, яғни шешілуге тиісті мәселерді анықтау.
2. Мәселелердің шешілу тәртібін анықтау – программаның үйлесімді орындалуын қамтамасыз ету.
3. Алғашқы деректерді (өнделетін мәліметтерді) талдау.
4. Мәліметтер құрылымын анықтау – бұл реляциялық мәліметтер қорын басқару жүйелерінде (РМҚБЖ) кестелерді қалыптастыру деп аталады.
5. Қолданбалы программа дайындау.
6. Программаның дұрыстығын орындалып тексеру және оны жетілдіру.

     Жалпы мәліметтер қорын басқару жүйелерінде (МҚБЖ) қолданбалы программа жобалауда негізгі екі бағыт қолданылады: төменнен жоғары және жоғарыдан төмен бастау. Төменнен жоғары жобалау әдісінде мәліметтер қорының құрылымын анықтау алдымен өнделетін информацияға тән барлық атрибуттарды анықтап алып, оларды қалыптастыру теориясы (normalization) бойынша жеке объектерге жіктеуге бағытталған болса, жоғарыдан төмен әдісінде алдымен қойылған мәселеге байланысты жоғары деңгейдегі информа-

циялық объектер мен олардың байланысы зерттеліп, әрі қарай олар өзара бай-ланыстағы қарапайым информациялық қатыстарға (кестелерге) жіктеледі.

     

     Қазіргі кезеңдегі РМҚБЖ -нде  қолдану әдістемелерінде сәйкес  мәліметтер қорын жобалау, яғни  қолданбалы программа дайындау  барысы жоғарыдағы кезеңдерді қамтитын негізгі үш бөлімен тұрады: концептуалдық, логикалық және физикалық жобалау,нәтижесінде үш модель анықталады.

• Концептуалдық жобалау кезеңінде программада қарастырылатын негізгі мәселелер мен функциялар анықталып, өнделетін алғашқы информацияны талдау мен оның құрылымын анықтау қарастырылады. Концептуалдық жобалау нәтижесінің бірі қойылған мәселенің информациялық моделі – ER-диаграммасы (Entity Relationship Diagramm) болып табылады.
• Логикалық жобалау барысында  ER-моделі негізінде реляциялық жүйелердің мүмкіндігі ескерілген мәліметтердің логикалық моделі анықталады: мәліметтер кестелер арасындағы n-n  (көпке-көп) байланысы n-1 (көпке-бір) және 1-n  (бірге-көп) байланыстарына жіктеледі және кестелердің қалыптастыру тәртібін қанағаттандыратын-дығы тексеріледі.
• Физикалық жобалау кезеңінде мәліметтердің логикалық моделі нақты РМҚБЖ-нде физикалық модельге түрлендіріледі.

      Бұл жұмыста реляциялық мәліметтер  қоры кестелерін қалыптастыру  мәселелері қарастырылады.

      РМҚБЖ-нде өнделетін мәліметтер  кестелерде сақталады: белгілі бір объектіге қатысты информация кесте жолдарын құрайды; кесте бағаналары объектіні анықтайтын атрибуттарды білдіреді. Әртүрлі объектке қатысты кестелерде мәліметтердің қайталанып жазылуын болдырмау үшін олар бір ортақ белгілері бойынша өзара байланыстырылады, әдетте ол үшін байланыс-тырушы белгіден (код) тұратын атрибут қолданылады. Демек, реляциялық мәліметтер қоры өзара байланыстырылған кестелерде жазылған мәліметтер жиынтығы. Мұндай реляциялық модельдің негізін 1970 жылдары Е.Кодд ұсынған болатын. Бұл – берілген кестелерге амалдар қолдану арқылы басқа кестелер анықтауға мүмкіндік береді, демек бұл жағдайда барлық информа-цияны сақталатын және сақталмайтын түрде екіге жіктеу мүмкіндігі туады, бұл электронды есептеуіш машинаның жадын ұтымда пайдалануға мүмкіндік береді.

     Б±л к‰ндері мєліметтер ќоры  саласымен айналысатын кµптеген  мамандар мєліметтер ќорын ќ±рудыњ  негізгі ‰ш тєсілі бар деп  есептейді: иреархиялыќ, желілік  жєне реляциялыќ. Мєліметтердіњ  иреархиялыќ моделі, б±л модельдегі барлыќ жазулар тармаќты ќ±рылыммен байланысќан модель т‰рі. Егер ќаты-настаѓы мєліметтердіњ арасынан туындаѓан элементте алѓашќы элементтен кµп элемент болса, онда б±л ќатынасты иреархиялыќ модельдіњ кµмегімен сипаттауѓа болмайды. Оны желілік модель т‰рінде сипаттауѓа болады. 

 

 

 

         Мєліметтердіњ реляциялыќ моделініњ  элементтері мен оларѓа сєйкес  ±ѓымдар кестеде кµрсетілген.

 

 

 

Реляциялыќ  модель элементтері.	Маѓынасы.
Ќатыс.	Кесте.
Ќатыстыњ  схемасы.	Кестеніњ  баѓаналарыныњ атаулары.
Кортеж.	Кестеніњ  ќатарлары.
Сипаттама.	Объектініњ  ќасиеттерін айќындау.
Атрибут.	Кестеніњ  баѓаналарыныњ атаулары.
Домен.	Атрибуттыњ  м‰мкін мєндерініњ жиынтыѓы.
Атрибуттыњ  мєні.	Жиектіњ жазбадаѓы  сєйкес мєні.
Кілт.	Бір немесе бірнеше  атрибуттар.
Мєліметтер  типі.	Кесте элементтерініњ мєндерініњ т‰рі.

     Кесте 1.1.

 

     Реляциялыќ моделде кестелердіњ  байланысы сыртќы кілттер (Foreign Key – FK) арќылы ±йымдастырылады. Сыртќы кілт – мєндері басќа бір кестеніњ жазбалары арќылы кµрсетілген, яѓни басќа бір кестеніњ негізгі кілтініњ мєндерінен т±ратын атрибут. Сыртќы кілті аныќталѓан ќатыс (кесте) оѓан сєйкес атрибуты (жиегі) негізгі кілті болып табылатын екінші бір ќатысќа (кестеге) сілтеме жасайды деп айтады.

     Мєліметтер ќорындаѓы деректер  бірмєнді жєне µзара бірт±тас ‰йлесімді болуы ‰шін реляциялыќ модельде шектеуші шарттар аныќталады. Шектеуші шарттар дегеніміз мєліметтердіњ м‰мкін мєндерін ќадаѓалаушы тєртіптер; м±ндай ‰йлесімділік (б‰тіндік) шарттары мєліметтер ќорын µндеу жєне µзгерту кезінде кетуі м‰мкін ќателерді болдырмауѓа м‰мкіндік береді. Мєліметтер ќорыныњ шектеулері категориялыќ б‰тіндік жєне сілтеме ‰йле-сімділік болып екі т‰рден т±рады. Категориялыќ б‰тіндік шектеуініњ маѓы-насы: ќатыстыњ кортеждері мєліметтер ќорыныњ наќты объектісініњ элемент-терін, реляциялыќ мєліметтер ќорын басќару ж‰йелерініњ терминіне сєйкес категориясын аныќтайды.

     Жазбаны кесте кілтініњ ќ±рамындаѓы  барлыќ атрибуттары толыќ аныќтал-маѓанша  мєліметтер ќорына жазу, енгізу  м‰мкін емес. Б±л тєртіп категория-лыќ  б‰тіндік тєртібі деп аталады жєне ќысќаша былайша т±жырымдалады: кесте кілтініњ ешбір атрибуты аныќталмаѓан болуы м‰мкін емес.

     Екінші шарт мєліметтер кестелеріндегі  бірт±тастыќты ќамтамасыз ету  ‰шін сыртќы кілтке сілтеме ‰йлесімділік деп аталатын шектеу ќояды. Егер екі кесте µзара байланыстырылѓан болса сыртќы кілттіњ мєндері екінші кестеде µзімен байланыста т±рѓан кілттіњ мєндерінен ѓана т±рады.

     Категориялыќ жєне сілтеме ‰йлесімділік  шарттарын мєліметтер ќорын басќару  ж‰йесі баќылауы тиіс. Категориялыќ  б‰тіндікті ќамтамасыз ету ‰шін жазбаларда кесте кілтініњ бірдей мєндері болмаса жеткілікті, ал сілтеме ‰йле-сімділікті ќамтамасыз ету к‰рделірек: басќа бір ќатысќа сілтеме жасайтын ќа-тысты µзгерткенде осы ќатыстаѓы сыртќы кілтке м‰мкін мєндерін енгізсе жет-кілікті. Ал сілтеме жасалып т±рѓан негізгі ќатыстан бір кортежді µшіргенде сілтеме ‰йлесімділікті ќамтамасыз ететін келесі ‰ш жаѓдайдыњ біреуін ќолда-нуѓа болады:

1. негізгі кестеде ќосымша кестеден сілтеме жасалып т±рѓан ешбір кор.-тежді µшіруге болмайды; яѓни алдымен ќосымша кестедегі м±ндай жаз-баларды µшіріп тастау немесе жазбадаѓы сыртќы кілттіњ мєнін ќажеті-не ќарай µзгертіп алу керек;
2. ќосымша кестеден сілтеме жасалѓан сєйкес кортежді негізгі кестеден µшіргенде ќосымша кестедегі онымен байланыстаѓы барлыќ жазбалардаѓы сыртќы кілттіњ мєні аныќталмаѓан мєнге ие болады;
3. єсерлі µшіру (Cascade Delete): негізгі кестеден бір жазбаны µшіргенде ќосымша кестедегі онымен байланыстаѓы барлыќ жазбалар жаппай µшіріледі.

     Ќазіргі мєліметтер ќорын басќару  ж‰йесініњ аса мањызды артыќшылыќ-тарыныњ бірі мєліметтердіњ физикалыќ жєне логикалыќ тєуелсіздігінде. Мысалы, DBASE мєліметтер ќорын басќару ж‰йесінде ќ±рылѓан мєліметтер ќоры кем дегенде ‰ш физикалыќ файлдан т±рады. Ал, осы мєліметтер ќорын MS Access мєліметтер ќорын басќару ж‰йесіне єкелсек, онда ол бір файлда ѓана орналасады. Б±дан мєліметтердіњ логикалыќ ±йымдастырылуы µзгермей-ді. Аќпараттыќ жєне программалыќ ќамтамасыз етудіњ, телекоммуникациялыќ ќ±ралдардыњ дамуыныњ єсерінен, б±л к‰ндері сандар мен символдарды саќ-тайтын дєст‰рлі мєліметтер ќорынан к‰рделі ќ±рылымды мєліметтерді саќтай-тын объектілі реляциялыќ мєліметтер ќорына кµшіп отырѓаны байќалады. Б±ѓан мысал ретінде, Интернет технологиясыныњ дамуын келтіруге болады. Ќазіргі компьютерлер мен Web – браузер кµру программалары ауќымды желі-ден аќпаратты іздеуге жєне мультимедиалыќ мєліметтер бµлігін кµруге м‰м-кіндік береді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. MS ACCESS мәліметтер қорын басқару жүйесі (МҚБЖ).

 

 

2.1. MS Access-те мәліметтер қорын құру.

    

      Мєліметтер ќорымен ж±мысты бастамас б±рын, біз алдымен негізгі объектілердіњ сипаттамаларына тоќталайыќ.

     Кесте (Таблицы – Tables) – б±л мєліметтерді жазба  (жол) жєне µріс (баѓан) т‰рінде саќтауѓа арналѓан объект. Єдетте єрбір кесте наќты бір с±раќ туралы мєліметтерді саќтауѓа пайдаланылады.