Улттык минез

Орындаған:

Оңғарова Саламат Әбібекқызы

310 - топ

 

 
1.Мінез туралы жалпы түсінік

 2.Мінездің қалыптасу ерекшелігі

 3. Мінезді зерттеудегі теориялық және эксперименталды бағыттар

4.Ұлттық мінез бітістері, және олардың кейбір ерекшеліктері 

6. Қорытынды

  
Мінез –әр адамның жеке басына тән өзіндік психологиялық қасиеттер мен ерекшеліктер жиынтығы.Мінез-адамның негізгі өмірлік бет алысын және оның өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешелік.Ол көп қасиеттердің бірлігі,түрлі ерекшеліктердің қосындысы,жеке тұлғаны әр қырынан көрсететін қасиет. Мінез - өте кең мағыналы ұғым . Онда түрлі сапалар тоғысып жатады . Мінездің моральдық жағынан тәрбиелігі , бірқалыптылығы , толықтылығы , күші мен айқындығы , салмақтығы – оның негізгі сапалары болып есептеледі . Адам мінезінің көріністері әрбір жеке жағдайда оның оқиғаларға қатысуынан аңғарылады . Адамның іс - әрекеті сол іске деген қатынасымен қатар ерік - жігеріне , көңіл - күйіне , зеректігіне , ақыл - ойына да байланысты болады .

        Ұлттық мінез – халық тәжірибесінде тарихи қалыптасқан дағдылар мен әдеттердің жиынтығы; жалпы қасиеттер (барлық адам үшін) және сол халықтың ерекше қасиеттерінің бірлігі

Мысалы, қазақтарда: балаға, ән өнеріне махаббат; ақ көңілділік; аңқаулық; жан дүниесінің тазалығы; еңбексүйгіштік; қонақжайлылық; бостандықты сүю және т.б.

 

•  
  Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды мінез - құлық тұрғысынан да , оның айналасымен байланысы тұрғысынан

да сипаттап отырады . Коллективизм , гуманизм , адамдарға деген қамқорлық , жолдастықты қадір тұту , жұртшылық пікірімен санаса білушілік , өзінің міндетін орындаудағы жауапкершілік пен адалдық - мінездің осы сапасының негізгі компоненттері . Рухани дүниесі бай , қажеттері мен қызығулары , талғамы мен ой - өрісі кең адамдарды толық мінезді адам дейді . Мінез сапаларының бірі - оның бірқалыптылығы . Мұндай адам құйындай ұйтқып тұрмайды , оның қастерлейтіні ылғи да сөз бен істің бірлігі . Ал , мінездің күшіне мақсатқа жету жолында алда тұрған кедергілерді жеңе білуде көрінетін адам ұстамдылығының мөлшері жатады .

Мінездің қалыптасу ерекшеліктері

 

 Жеке адамның мінезінің қалыптасуына, дамуына оның қоршаған ортамен, әсіресе, адамдармен қарым-қатынасы өте үлкен әсер етеді және оның рөлі өте маңызды. Мінез қалыптасуына сензитивті кезең екі-үш жастан тоғыз-он жасқа дейінгі кезең болып табылады, себебі осы кезде бала өз құрбы-құрдастарымен, үлкендермен белсенді қатынасқа түседі. Осы кезеңде баланың сеніміне кіре отырып, мінез-құлықтың керекті формаларының қалыптасуына сөзбен, әрекеттерімен әсер ете алу мүмкіншілігі жоғары. Баланың мектепке дейінгі кезеңінде мінездің келесі қырлары қалыптасады: ақ көңілділік, көпшілдік, қайырымдылық және оған қарама-қарсы өзімшілдік, мейірімсіздік, байыпсыздық. Ал бастауыш сынып кезінде адамдармен қарым-қатынаста көрінетін қырлары қалыстасады

• Егер баланың мінезіндегі белгілі бір қырлары отбасында қалыптасып, ол мектеп кезінде қолдауға ие болса, бұл мінез қыры одан әрі қарай дамып, қалыптасады. Жасөспірімдік шақта мінездің ерікті қырлары, ал жастық шақта адамгершілік, жауапкершілік ауысады. Мінез адам өмірінің барлық жолдарында қалыптасады және өзгереді. Адам мінезінің қалыптасуында ең үлкен орынды еңбек алады. Сондықтанда мінез басқа да тұлғаның қырлары сияқты іс-әрекет кезінде қалыптасады. Адамның мінезінің өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі ықпал етіп, оның жаңа салаларын қалыптастырып отыратындығы ғылыми тұрғыдан анықталған тарихи шындық және оның объективті фактор екендігі еш дау тудырмайды.

 
Мінезді  зерттеудегі теориялық және эксперименталды  бағыттар

 

Мінезді зерттеу бұдан бірнеше  жылдар бойы басталған болатын. Мінезді зерттеу дамуының ұзақ  тарихы бар. Адам мінезінің даралық  ерекшелігі жайлы ғылым тарихында  тұңғыш рет сипаттап жазған  ертедегі грек философы Теофраст. Бірақ ол мінезді адамның адамгершілік  сапасына тән қасиет дейді. Лабрюйер  де «Теофраст мінездері» деген  еңбегінде мінезді адамның әлеуметтік  адамгершілік ерекшеліктері жағынан  қарастырған. Бірақ бұл темпераментке  кері анықтама. Өйткені темперамент  – адамда туа пайда болатын  генотипі ағза қасиеті. Осы қарасқа  орай, мінез адамның туа пайда  болатын фенотипті ерекшелігі. ІХ  ғасырда француз ғалымы А.Бен  мінезді тек психологиялық ерекшелік, дара адамның ақыл-ойы мен сезімінің  және ерік ерекшелігінің қасиеті  деп санады. Т.Рибо мінезді сезім  мен ерік ерекшелігі десе, ал  орыс дәрігері және педагогы  П.Ф.Лесгафт ерік қасиеті деді. И.Кант мінезді темпераментпен  салыстыра отырып, оны адамның  жүре пайда болатын қасиеті  деді, сондай-ақ ол адамның даралық  қасиеттеріндегі туа пайда болатын  ерекшеліктері мен жүре пайда  болатын бөліп көрсетті. Ал Малапер  Фуле т.б мінездің туа пайда  болуымен қатар жүре пайда  болатын ерекшеліктері бар деді.

• Бұл-өте күрделі ,әлде де толық зерттеліп ,шешімін таппай келе жатқан мәселе.Осы жәйтті жете аңғарған Н.Назарбаев былай дейді:”Менің ойымша,қазақтардың қайталанбас этикалық ,психологиялық әлемі жете зерттелмей,зерделенбей жатқан тылсым дүние” Ғасырлар бойы көшіп-қонып жүрген халық өзі өмір сүрген ортаның әлеуметтік- экономикалық жағдайларына ,мәдениеті мен тарихына,табиғатына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін дүниеге әкелді.Мысалы:халық жас адамның жұртқа танымал моральдық-психологиялық нормасын “ сегіз қырлы,бір сырлы”делінетін қанатты нақыл сөздермен қисындады.Осынау аталы сөздің мән-мағынасы мыналар еді:көшпелі мал шаруашылығын жете игеру ;еңбексүйгіштік пен қиыншылыққа төзе білу;ел намысын қорғау;жаудан беті қайтпау;ата-тегін жадында ұстау;сөз асылын қастерлеу;тапқырлық пен алғырлық;ат құлағында ойнау;ата салтын бұзбау(жасы үлкенді сыйлау,құдайы қонақтың меселін қайтармау,көрші хақын жемеу)

 
                     Жеріміздің ұланғайыр кеңдігімен ,мұндағы табиғат                          

сұлулығының әсерінен қалыптасқан дархан,

жомарттық,адамға деген  мейірімділікпен 

өнерпаздық,қазақ биосферасының  өзіндік 

ерекшелігінен туындаған  асқан қонақжайлық,

жойқын соғыс пен қуғын-сүргінге  ұшырау салдарынан тірнектеп  жинаған рухани мұраны өсер  ұрпаққа жеткізу ниетінен қалыптасқан  балажандық ,қанымызға сіңген малжандық,ешуақытта  басқа жұрттың жеріне көз алартпаған  бейбітшілік саясат,өзі тиген  дұшпанның қабырғасын қақсатқан  көзсіз батырлық,”мың өліп, мың  тірілген”кездердегі керемет мінезіміздің  жоталы бітістері,халқымыздың ұлттық  мақтанышы. Әрине,патшалық отарлау  мен большевиктік империялық  саясат тудырған ұнамсыз қасиеттердің  біразы бізде қазір де баршылық.Қанымызңһға  әбден “ сіңіп” кеткен жағымпаздық  пен жалтақтық,даңғазалық пен  ұраншылдық ,күдікшілдік пен күншілдік , арызқойлық пен жалақорлық секілді  келеңсіз қасиеттер әлі күнге  дейін алдымызға оралып,заман  талабына бейімделуге бөгет жасауда.

 
Қазақ  халқы сонау есте жоқ ескі  заманнан өзінің қадір-қасиеттерін  қызғыштай қорғап, көздің қарашығындай  сақтап,оған шаң жуытпай, өз ұрпағын  ауыздандырып келген ел.Сондықтан  да қазіргі ұрпақ осынау ұлттық  қасиеттерімізді ерекше қастерлеп,мақтан  тұтып,жас өскіндер осы рухта  тәрбиеленулері тиіс.

Қорытынды

 

Қорыта айта кететін болсақ,мінез адам өмірінің барлық жолдарында қалыптасады және өзгереді.Адамның мінезінің өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі ықпал етіп, оның жаңа сапаларын қалыптастырып отыратындығы ғылыми түрде анықталған тарихи шындық және объективті фактор екендігі еш дау тудырмайды. Жақсы мінез - жеке тұлғаның байлығы , мақтанышы және қасиеттілігі !

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

• 1.Жарықбаев Құбығұл “Психология негіздері” Алматы 2005ж
• 2.Бапаева М ,Әбеуова И,Бапаева С ”Тұлға психологиясы ”Алматы 2010ж
• 3.С.М.Жақыпов “Жалпы психологияға кіріспе”Алматы 2007ж
• 4.”Қазақстан” ұлттық энциклопедиясы

  Алматы 2004ж 6 том

• 5. Интернет ресурстары

Назарларыңызға рахмет!!!

 

2