Экономиканы мемлекеттік реттеудің теориялық аспектілері және оның объектілері

   Мемлекеттік реттеудің экономикалық құралдары ақша-кредит қаржылары мен бюджеттік саясатқа бөлінеді.

   Негізгі экономикалық құралдар:

   - есепке алу мөлшерін реттеу (Орталық  банкпен жүргізілетін,   

      дисконттық саясат);

   - елдің қаржылық институттары  орталық банкте сақтауға 

      міндетті, ең аз резервтер мөлшерін  белгілеу мен өзгерістері; 

-мемлекеттік  мекемелердің бағалы қағаздар  рыногындағы мемлекеттік міндеттемелер  эмиссиясы олармен сауда жасау және өтеу сияқты операциялары.

3. Экономиканы мемлекеттік реттеудің міндеттері , мақсаттары, қызметтері және ЭМР-ді пайдаланудың шетелдік тәжірибесінің ерешеліктері.

Мемлекет  орындайтын қызметтерге ең алдымен  мыналар жатады:

• экономиканың қызмет ету үшін құқықтық негіздерді құру мен реттеу;
• монополияға қарсы реттеу;
• макроэкономикалық тұрақтандыру саясатын жүргізу;
• ресурстарды орналастыруға ықпал ету;
• табыстарды бөлу аясындағы қызмет;
• мүліктік қатнастар субъектісі ретіндегі мемлекет қызметі.

Заңдық  базаны құру – бұл барлық тауар өндірушілер, тұтынушылар және мемлекеттің өзі іс - әрекетінде жетекшілікке алуға тиісті экономикалық агенттің тәртібінің ережесін, экономикалық араласудың заңдық қағидаларын белгілеу. Бұл ереженің ішінде жеке меншіктің құқығын қорғайтын, кәсіпкерлік қызметтің нысанын, кәсіпорынның қызмет ету жағдайын, олардың өзімен және мемлекет арасындағы өзара қатнастарды анықтайтын заңдар мен нормативті актілерді атап өтуге болады.

   Макроэкономикалық тұрақтану экономикалық  өсумен,  жұмыспен толық қамтамасыз етілуімен және бағаның тұрақты деңгейімен байланысты.

   Ресурстарды қайта бөлу өнеркәсіптік  және ауыл шаруашылығы өндірісіне  қатысты болуы мүмкін. Әрбір нақты   жағдайда мемлекеттік ықпал етудің  белгілі бір түрлері қолданылады.  Салықтар, демеу қаржылар, тікелей реттеу және т.б. – құралдар ретінде қолданылуы мүмкін.

   Бәсекелестік тетіктерін қамтамасыз  етудегі бөлу - әлеуметтік топқа  жіктелуге және кедейлікке әкеледі.  Қоғам әлеуметтік қорғау бағдарламасында  қолданылған, табыстарды салықты  қайта бөлу арқылы ауқатсыз азаматтарға қамқорлық жасауды өз мойнына алады.

   Мемлекеттік меншік – сату-сатып  алу объектісі болмайтын және  пайда әкелмейтін ұлттық игілікті  көрсетеді. Мемлекеттік меншіктің  қалыптасу көзі мемлекет меншігіне  айналдыру және мемлекеттік кәсіпкерлік болып табылады.

     ЭМР-дің шетелдік тәжірибесін пайдаланудың ерекшеліктеріне тоқталамыз.

    Дамыған елдердегі шетел тәжіриебесі  біз үшін тұжырымдама–лық негіздердегі  анықтауда бағдар болып табылады, бірақ әлеуметтік-экономикалық дамуда шетел моделін біздің жағдаға абсолютті және өзгеріссіз көшіріп алу міндетті емес.

Бұл бірнеше  себептерден мүмкін емес:

1. Республика геосаяси, табиғи-экономикалық, әлеуметтік-демографиялық, этномәдени және басқа да ерекшеліктер–мен айрықшаланады.
2. Қазақстан жағдайында директивтік-жоспарлы экономика–дан (ұқсастығы әлемде жоқ ) нарықта көшу үдерісі өтуде.
3. Басқару мен шаруашылық жүргізу жүйесінде көп жағдайда негізгі өзгерістер тиісті негіздерсіз өтеді және «төңкерісшіл» сипатта болады, онда нарықтық экономикалы елдердегі мемлекеттік реттеу шаралары, олардың эволюциялық дамуының «өнімі» болып табылады.

Пайдаланған әдебиеттер

1. Алимбаев А. Государственное регулирование рыночной экономики, Караганда, 1999
2. Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики. Алматы, Қазақ әдебиеті, 2004 г.
3. Берденов Қ. Қазақстан мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономиканың дамуы. – Алматы, 1998 ж.