Кәсіпкерліктің жалпы мәні

  Қазақстанда   кәсіпкерлік жөнінде 90-жылдардың  басында,қайта құрудың басталуымен  айтыла бастады.Кәсіпкерліктің қызметін  брыңғы Кеңес Одағы кезінде  1987 жылы қабылданған «СССР азаматтарының  жеке еңбек қызметі туралы » заңы алғаш рет ресмилендірді. 1988 жылы «Кооперация туралы заң» қабалдынды.Кооперативтер мен серіктестіктердің жаппай құрылуы басталады.Дегенмен нарықтық инфрақұрылымның болмауына байланысты кооперативтердің аз бөлігі ғана аяғынан тұрып кете алды. Кейінірек 1988-1991 жылдары жалға беру, бірлескен кәсіпорындар мен банк қызметі туралы заңдар экономикалық жағдайдй біршама ырықтандырды. Тұтастай алғанда, негізгі меншік мемлекеттікі болып қала бергенімен, жалға беру түріндегі аздаған босаңсулар біршама дәрежеде кәсіпкерлік белсенділікке жағдай жасады.

  Қазақстан  Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік  алғаннан кейін кәсіпкерлік белсенділікті  қолдауға байланысты бірқатар  заңдар қабылданды. Қазақстанда  кәсіпкерліктің дамуына «Қазақстанда  кәсіпкерліктің дамуы мен шаруашылық қызметтің еркіндігі туралы» (1991), «Жеке кәсіпкерлікті қолдау және қорғау туралы» (1992)заңы сияқты заңдар түрткі болды.1994 жылдың басында-ақ жеке кәсіпорындар саны 15,7 мыңды құрады және жалпы жұмыспен қамтылды. Кәсіпкерлік негізгі үш саласының ішінен бірінші орынға өндіріс те емес, тұтынушылар мен тауар өндірушілер арасындағы делдалдық та емес, сауда шықты.

.Кооперативтер  мен серіктестіктердің жаппай  құрылуы басталады.Дегенмен нарықтық  инфрақұрылымның болмауына байланысты кооперативтердің аз бөлігі ғана аяғынан тұрып кете алды.

   Қазақстандық  кәсіпкерлер үшін халықаралық  франчайзинг ең алдымен біріккен  кәсіпорын, лицензия сатып алу,  тікелей инвестиция және мемлекеттік  деңгейдігі келісім түрінде болуы  мүмкін. Көп нәрсе осы бағытта іске асырылуда,бірақ өкінішке орай батыс бизнесмендерінің қолдарындағы Қазақстан нарығы оның әуелеті мен дамуы туралы алған мәліметтері әлі аз. Шетеледік франчайзерлер үшін арзан жұмысшы күші мен жоғары білікті мамандардың болуы, қолда бар ресурстар, оңтайландырылған инфрақұрылым, саяси тұрақтылық және кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған мемлекеттік саясат ұтымды факторлар бола алар еді.

   Қазақстан  Республикасы Агенттігінің мамандандырылған  бюлеттеніндегі жарияланған статистикалық  мәліметтерге сәйкес, статистика бойынша 01.10.2000 жылы республикада 109,4 мың шағын кәсіпорын (заңды тұлғалар) тіркелген. Олардың ішінде тек 74,5 мың бірлігі ғана қызметін жүзеге асырып отырды. Сонымен, тіркелген шағын кәсіпкерлік субъектілерінің жартысынан азы нақты түрде әр түрлі қызмет түрлерін көрсетіп, өндіріс процесін жүзеге асыруда. Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы наурыз айында қабылданған «Шағын кәсіпкерлікті дамытуды жандандыру және мемлекеттік қолдауды күшейту шаралары туралы» Жарлығына және Қазақстан Республикасында шағын кәсіпкерлікті дамыту мен қолдау көрсетуге бағытталған басқа да заңдарға қарамастан, шағын кәсіпкерлік қызметінің жандануына бетбұрыс болмады.

   Сонымен  қатар, Республикада шағын және  орта кәсіпорындар санының тұрақты  өсу динамикасы байқауда. 1991 жылдан 2000 жылға дейінгі уақыт аралығында шағын кәсіпорындар саны 6 еседей көбейді. 1991-18,4 мың бірлік; 1992ж.-17,8 мың бірлік; 1993 жж.- 19,4 мың бірлік; 1994ж.-1996ж.- 21,2 мың бірлік; 1997ж.-21,9 мың бірлік; 1998ж. – 1999жж.-47,6 мың бірлік; 2000ж. -109,4 мың бірлік. Бүгінде экономиканың шағын секторында жұмыс істейтін адамдардың саны 14,8 млн. жуық,өз кезегінде олар 4 млн. қазақстандықтардың өмірлік қажеттіліктерін қамтамасыз етуде. 

2.2. Қазақстандағы кәсіпкерліктің  өзекті мәселелері 

   Кәсіпкерлік  қызметтінің табыс критерийіне  болып кәсіпорының жеткілікті  пайда және табыс табу қабілеті  жатады, яғни тек өзінің шығындарын  жауып қана қоймай өндірісті  кеңейту мүмкіндігінің болуы  керек. Кері жағдайда кәсіпкер  өзін жұмыс істеуге қажетті қаражатпен әрең қамтамасыз етіп, өмір сүру үшін күресуіне тұра келеді. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, кәсіпкерліктің көбісі мұндай жағымсыз құбылысы кәсіпкерлік әлемде сирек кездеседі деуге болмайды. Зерттеулер бойынша алғашқы жылдар ағымындағы 23,7, алғашқы 4 жыл ішінде -51,7, алғашқы 6 жыл ішінде – 62,7 банкротқа ұшырығандығын көрсетіп отыр. Банкротқа ұшыраудың негізгі себептері мыналар:

• экономикалық факторлар – 47,4,
• қаржылық қиыншылықтар – 38,4,
• кәсіпкерлік тәжірибенің болмауы – 7,1,
• кәсіпкерлік ниеттің жаман ьолуы – 3,4,
• басқалар – 3,7.

   Банкротқа  ұшырау себептері сыртқы және  ішкі де сипатқа ие болуы  мүмкін. Сыртқы факторларға жалпы  экономикалық құлдырау, процент  ставкасының өзгеруі, мемлекеттік  саясаттағы өзгеріс,  инфляция, жаңа  бәсекелестіктің пайда болуы, саладағы өзгеріс, анағұрлым жетілген құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісі технологиясының пайда болуын жатқызуға болады. Іс-жүзінде бұл сыртқы әсерлер барлық фирмаларға бірдей, бірақ кейбіреулері оларға төтеп беріп, қызметін одан ары қарай тиімді жүргізе алуда, ал басқалары сәтсіздікке ұшырауда. Фирманы банкрот болуға алып келетін көптеген себептер тиімсіз менеджментпен байланысты және оларды үш бағытта топтауға болады:

• Стратегиялық сипаттағы қателіктер
• Жалпы менеджемент проблемалары
• Қаржы есептік жүйе мен тәжірибедегі кемшіліктер.

   Қазіргі  зерттеулерде бизнес сәтсіздігінің  не екендігін дәл түсіндіретін  бір мәнді түсінік жоқ. Біреулер  бұл түсінікті банкротқа ұшыраумен  қатар кәсіпорының бірігуі, бақа  компания тарапынан сатып алынуы сияқты әр түрлі себептерден кәсіпорын қызметінің тоқтатылуын да қосады.

   Егер  фирма тапсырыс берушілердің,акционерлердің, жұмысшылардың, жеткізушілердің  және тұтынушылардың алдында  өз міндеттерін орындамаса,ондаол  сәтсіз фирмалар қатарына жатады  деген пікір бар. Көптеген зерттеушілер кәсіпорын қызметтінің тоқталуын келесі бағыттар бойынша бөліп қарастыруды қалайды:

1. Банкротқа ұшырауменбайланысты.
2. Алдағы залалдардың алдын алу мақсатымен.
3. Қажетті нәтижені ала алмау себебіне байланысты, мысалы, салынған капиталдың пайдалылық процентінің төменболуы.
4. Зейнеткерлік жасқа жетуге немесе денсаулық жағдайына байланысты кету, пайда табу мақсатында немесе бизнесті бастау мақсатында бизнесті сату сияқты себептерге қатысты.

   Австралиялық  ғалымдармен жүргізілген зерттеулер бойынша бизнестегі сәтсіздіктер пайызының жоғары болуы туралыәр түрлі пікрлерге қарамастан, банкротқа ұшыралғандардың үлесі 3,4 ғана, алдағы болатые залалдардан құтылу мақсатында 5 ғана өз қызметін тоқтатады екен.

   Қазақстан  экономикасының нарық қатынастарына өтуі ең басынан жаңа кәсіпкерлер тобының өз ісін ашу және жеке бизнеспен айналысуға ұмтылу сипатына ие болды. Бірақ бүгін сол құрылған фирмалардың азы ғана пайданы және құрылыс бизнесін әрі қарай қаржыландыруды қамтамасыз етуге қажетті өндіріс көлеміне шыға алғанын айта кету керек.

Бұл келесі факторлармен түсіндіріледі:

• әлеуметтік – экономикалық,
• саяси ,
• құқықтық,
• психологиялық,
• кадрлық,
• ұйымдастырушылық.

   Әлеуметтік  – экономикалық факторларға демонополиялау  қарқынының төмендігі, мемлекет  иелігінен алу және жекешелендіру, дамыған нарықтық инфрақұрылымы мен ашық қаржыландыру көздері мен коммерциялық тәуекелдерді  сақтандыружэүйесінің болмауы сияқты факторлар жатады.

   Саяси  факторларға кәсіпкерліктің дамуына  мемлекеттік қолдаудың жетіспеушілігін, бюрократиялық аппарат кедергісін жатқызуға болады. Әлеуметтік сауалнама бойынша кәсіпкерлікдің көпшілігі, реформаны республикалық министрліктер мен жергілікті билік органдары ұстап отыр деп есептейді. Құқық мазмұнындағы факторларға бірінші кезекте салық жүйесінің жетілмегендігі және нормативті-құқықтық базадағы қарама-қайшылықтар жатады. Заң базасында жиі болатын өзгерістер ертеңгі күнге деген сенімсіздікті тудырады, осыдан барып ұзақ мерзімділік болашақ емес, бір күндік пайдаға бағдарланушылық орын алады. Өткір бәсекелестік күресте артықшылыққа ие болу мақсатында кәсіпкерлік құрылымдардың құқық қорғау органдарымен бірігуі жаңа кәсіпорындардың тосқауыл болып отыр.

   Психологиялық  факторлар да үлкен мәнге ие, оларға халықтың теріс көзқараста  болуы, қоғамға қажетті тауар мен қызмет көрсе 

Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 мамырдағы Жарлығымен Қазақстан  Республикасында «Шағын кәсіпкерлікті  дамыту мен қолдаудың 2001-2002 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы»  бекітіледі. Оның басты мақсатты шағын кәсіпкерліктің өндірістік саласыныңсерпінді дамуын қамтамасыз ететін мемлекеттік қолдау саясатын жетілдіру болып табылады.  Шағын кәсіпорынның ел экономикасындағы рөлі аса үлкен. Бііздің респбликасындағы шағын еәсіпкерліктің үлесі қазіргі кезде 90%-ке жееді.2000 жылдың 1 қаңтардағы 372 мыңнан астам шағын кәсіпкерлік субьектісі тіркеліп, олардың ішіндегі жұмыс істейтіндері – 329,1 мың болды. Шағын бизнес өкілдері 2000 жыл ішінде 532,6  млрд. теңгенің өнімін өндірді және қызмыт көрсетті. 1999 жылы олар бюджетке төленетін төлем 33,7 млрд. Теңге құраса, 2000 жылы – 45,9 млрд. теңгеге жетті

  Қазақстанда   кәсіпкерлік жөнінде 90-жылдардың  басында,қайта құрудың басталуымен  айтыла бастады.Кәсіпкерліктің қызметін  брыңғы Кеңес Одағы кезінде  1987 жылы қабылданған «СССР азаматтарының жеке еңбек қызметі туралы » заңы алғаш рет ресмилендірді. 1988 жылы «Кооперация туралы заң» қабалдынды.Кооперативтер мен серіктестіктердің жаппай құрылуы басталады.Дегенмен нарықтық инфрақұрылымның болмауына байланысты кооперативтердің аз бөлігі ғана аяғынан тұрып кете алды. Кейінірек 1988-1991 жылдары жалға беру, бірлескен кәсіпорындар мен банк қызметі туралы заңдар экономикалық жағдайдй біршама ырықтандырды. Тұтастай алғанда, негізгі меншік мемлекеттікі болып қала бергенімен, жалға беру түріндегі аздаған босаңсулар біршама дәрежеде кәсіпкерлік белсенділікке жағдай жасады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

               III Қазақстандағы кәсіпкерлікті жетілдіру жолдары 

. Қазақстанда  кәсіпкерлік жөнінде 90-жылдардың басында,қайта құрудың басталуымен айтыла бастады.Кәсіпкерліктің қызметін брыңғы Кеңес Одағы кезінде 1987 жылы қабылданған «СССР азаматтарының жеке еңбек қызметі туралы » заңы алғаш рет ресмилендірді. 1988 жылы «Кооперация туралы заң» қабалдынды.Кооперативтер мен серіктестіктердің жаппай құрылуы басталады.Дегенмен нарықтық инфрақұрылымның болмауына байланысты кооперативтердің аз бөлігі ғана аяғынан тұрып кете алды. Кейінірек 1988-1991 жылдары жалға беру, бірлескен кәсіпорындар мен банк қызметі туралы заңдар экономикалық жағдайдй біршама ырықтандырды. Тұтастай алғанда, негізгі меншік мемлекеттікі болып қала бергенімен, жалға беру түріндегі аздаған босаңсулар біршама дәрежеде кәсіпкерлік белсенділікке жағдай жасады.

  Қазақстан  Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік  алғаннан кейін кәсіпкерлік белсенділікті қолдауға байланысты бірқатар заңдар қабылданды. Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуына «Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуы мен шаруашылық қызметтің еркіндігі туралы» (1991), «Жеке кәсіпкерлікті қолдау және қорғау туралы» (1992)заңы сияқты заңдар түрткі болды.1994 жылдың басында-ақ жеке кәсіпорындар саны 15,7 мыңды құрады және жалпы жұмыспен қамтылды. Кәсіпкерлік негізгі үш саласының ішінен бірінші орынға өндіріс те емес, тұтынушылар мен тауар өндірушілер арасындағы делдалдық та емес, сауда шықты.

  Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы 6-шы наурыздағы «Шағын кәсіпкерлікті дамытуды белсендету және мемлекеттік қолдауды күшейту бойынша шаралар туралы » Жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің,қазақстандық заңды тұлғалардың және кәсіпкерлердің , халықаралық қаржы ұйымдарының, шетелдік үкіметтік емес құрылымдардың қатысуымен кәсіпкерлікті дамыту қорын құру көзделген. Әртүрлі үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдарды және шетел ұйымдардың кеңінен тарту бұл қорды қалыптастыруда бюджеттік шығындарды едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.

Тағы да Қазақстан Республикасының Үкіметі  мен Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкі бірлесе отырып, жеке кәсіпкерлерді қосқанда шағын кәсіпкерлік  кәсіпорындарына мемлекеттік банктер  менекінші деңгейдегі банктерде  мемлекеттің қатысуымен ақысыз шоттардың ашылуына қамтамасыз ететін сәйкес шешімдер мен шаралар қабылдауды көздеп отыр.

 Қазақстан  Республикасы Президентінің 2001 жылғы  7 мамырдағы Жарлығымен Қазақстан  Республикасында «Шағын кәсіпкерлікті  дамыту мен қолдаудың 2001-2002 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» бекітіледі. Оның басты мақсатты шағын кәсіпкерліктің өндірістік саласыныңсерпінді дамуын қамтамасыз ететін мемлекеттік қолдау саясатын жетілдіру болып табылады.  Шағын кәсіпорынның ел экономикасындағы рөлі аса үлкен. Бііздің респбликасындағы шағын еәсіпкерліктің үлесі қазіргі кезде 90%-ке жееді.2000 жылдың 1 қаңтардағы 372 мыңнан астам шағын кәсіпкерлік субьектісі тіркеліп, олардың ішіндегі жұмыс істейтіндері – 329,1 мың болды. Шағын бизнес өкілдері 2000 жыл ішінде 532,6  млрд. теңгенің өнімін өндірді және қызмыт көрсетті. 1999 жылы олар бюджетке төленетін төлем 33,7 млрд. Теңге құраса, 2000 жылы – 45,9 млрд. теңгеге жетті Кәсіпкерлік жоғарыда айтылғандай, кәсіпорындарының экономикалық дамуының маңызды факторы. Сонымен бірге ұлттық экономиканы одан әрі дамытуға да аса басты ықпал етеді. Соңғысын мына жағдаймен түсіндіруге болады: кәсіпкерлік өзінің мәнінжете түсіну негізінде (бір азаматтың өзінің материалдық жағдайын одан әрі жақсартуға талаптануы)шағын және орта бизнесті дамыту формасы арқылы жалпы жағдайды тудырады..