Еңбекақының тарифсіз жүйесі

   Жұмыс уақытының есебі

     Жұмыс уақытының есебін табельдерде  жүргізеді. Табельді есептік деректері  еңбек тәртібін сақтауға, жұмысқа  келу мен кетудің уақтылығына  бақылау жасауға, жұмыспен өтелген  уақыт туралы және жұмысқа  себепті және себепсіз келмеу  туралы еркін деректермен қамтамасыз  етуге, жалақы есебін жүргізуге  қажет. Кәсіпорындарда табельдердің  мынадай түрлері қолданылады:

   № Т -12 нысаны, жұмыс уақытын пайдалануды есепке алуға және есептік деректерді өңдеудің механикалық әдісі негізінде жалақыны есептеп шығаруға арналған;

   № Т -13 нысаны, жалақыны есептеусіз жұмыс уақытын пайдалану есептерін есепке алуға арналған;

   № Т -12 нысаны, тұрақты айлық кесімді жалақысы немесе ставкасы бар қызметкердің жұмыс уақытын есепке алуға арналған.

   Бақылау әдістері:

1. Карточкалық, бақылау сағаттарының көмегімен
2. жетондық, табельдік жетондар мен маркілерді пайдалану арқылы
3. Өткізу, мұндай  кезде кіріп-шығуға рұқсат қағаз беру жұмыс күнінің басында және аяғында жүргізіледі
4. Рапорттық-ведомостік, бөлішме бастығының рапорттары мен табельдік ведомостерін пайдалану арқылы
5. Бақылау-өткізу қағаздарының көмегімен

 
 
 
 
 
 
 

   Сұрақ № 11, Сұрақ № 9, Сұрақ № 23

   Қаржылық  есеп беру негіздері

   Қаржылық  есеп берудің маңызы

   Қаржылық  есеп беру – бұл кәсіпорынның есепті кезеңдегі қаржы-шаруашылық қызметіне сипаттама беретін белгілі нысандарға топтастырылған көрсеткіштер жүйесі. Қазақстан Республикасы Ұлттық Комиссиясының 1996 жылғы 12 қарашадағы № 2 қаулысына сәйкес барлық кәсіпорындар меншік нысаны мен қызмет түріне қарамастан Бухгалтерлік есептің Қазақстандық стандартына көшті. Атап айтқанда, есеп беру Халықаралық бухгалтерлік стандарттардың талабына сай келе бастады.

   Кәсіпорынның  қаржы жағдайы – ресустардың  қолда барын, орналастырылуын және пайдаланылуын, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын, баланстың өтімділігін  көрсететін көрсеткіштер жүйесімен  сипатталатын кешенді түсінік.

   Қаржылық  есеп берудің деректері бойынша  қорлар мен шығындарды қалыптастыруға арналған қаражат көздерінің артықшылығын немесе кемшілігін анықтайды. 

   Есеп  берудің құрамы.

   Қаржылық  есеп беруге қойылатын  негізгі талаптар

   Заңды тұлға болып табылатын кәсіпорын  мекеме филиалдардың, өкілдіктердің, бөлімдердің  және дербес балансқа бөлінген басқа  да құрылымдық бөлімшелердің өндірісі мен шаруашылығындағы мүліктерді қоса алғанда, мүлік пен олардың қалыптасу  көздерінің құрамын көрсететін қаржылық есеп беруді жасайды. Қаржылық есеп беру Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінде әзірленетін және бекітілетін типтік нысандар бойынша жасалады. Атап айтқанда, шаруашылық субьектілері қаржылық есеп беру құрамында мыналарды: кәсіпорын  балансын, кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп беруді тапсыруға міндетті. 

   Сұрақ № 33

   Негізгі құралдардың есебі. Ағымдағы жал бойынша  операциялардың есебі

   Жалдау  – бұл кәсіпорындар мен өзге мүліктік кешендер арасындағы шартқа негізделген  түрде жерді, өзге табиғи ресурстарды  және жалгердің шаруашылық немесе өзге қызметті өз бетінше жүзеге асыруына қажетті мүліктерді  мерзімді, қайтарымды түрде пайдалануы.

   Жалға беруші – жалдау шарты мүлікті  жалға беретін меншік иесі.

   Жалгер  – бұл жалдау шарты бойынша  мүлікті жалға алатын заңды немесе жеке тұлға.

   Жалдау  шарты – бұл тараптардың еркінділігі  мен толық тең құқтылығы негізінде  жасалатын жалдау шартының талаптарына  сай мүлікті жалға беру туралы жалгер мен жалға беруші арасындағы келісім.

   Халықаралық практикада жалдаудың үш түрі бар:

1. Ұзақ мерзімді жал (лизинг) – бұл мүлікті 3 жылдан артық мерзімге жалдау. Ұзақ мерзімді лизинг жай және қаржылық (қаржыландырылатын) болып бөлінеді.

Жай лизинг – жалдау шартының мерзімі  аяқталған бойда мүліктің жалға  берушіге қайтарылуын көздейді.

Қаржылық (қаржыландырылатын) лизинг – жалды  ұзақ мерзімге несиелендірудің нысаны.

Жалгер  мүлік құнын жалдық төлем арқылы өтейді. Қаржылық лизингтің үш нысаны болады.

2. орташа мерзімді жал (хайринг) – бұл жалгердің мүлікке меншік құқынсыз 1 жылдан 3 жылға дейінгі мүлікті жалдауы.
3. Қысқа мерзімді жал (рейтинг, чартер) – мүлікті жалгердің кейінгі сатып алу құқынсыз жалдау, жалдау мерзімі 1 жылға дейін созылады.

 

   Сұрақ № 36,   Сұрақ № 17

   Материалдық емес активтердің  қолда бары мен  қозғалысының есебі 

   Материалдық емес активтерді бағалау:

1. басқа кәсіпорындар мен адамдардан ақыға сатып алынған материалдық емес активтер есепте оларды сатып алуға жұмсалған нақты шығындардың сомасымен көрсетіледі;
2. кәсіпорынға өтеусіз келіп түскен материалдық емес активтер сараптау жолымен бағаланады;
3. жарғылық капиталға салым ретінде құрылтайшыдан келіп түскен активтер есепте тараптардың келісімімен белгіленген құн бойынша көрсетіледі;

    Материалдық емес активтердің қолда бары мен  қозғалысының есебі 10-бөлімшенің активтік шоттарында жүргізіледі:

• 101 – лицензиялық келісімдер;
• 102-  бағдарламалық қамтамасыз ету;
• 103-  патенттер;
• 104 – ұйымдастыру шығындары;
• 105 – гудвилл;
• 106 – басқалар;

   Материалдық  емес активтердің келіп түсуі  мен шығуы бір данада жасалған № 1 нысанадағы  «Материалдық емес активтерді қабылдау-өткізу актісінде көрсетіледі.

   Актіде  мыналар көрсетіледі:

1. Материалдық емес активтердің дәл атауы
2. Кәсіпорынға өткізілген (келіп түскен) күні
3. Обьектінің сипаттамасы
4. Бастапқы құны
5. Амортизация нормасы

 

   Сұрақ № 21

   Тауарлы – материалды құндылықтар  есебі

   Тауарлы – материалдық  қорларды бағалау

   Материалдық құндылықтарды дұрыс есепке алу  үшін материалдардың әзірленген номенклатурасы болу керек.

   Материалдар номенклатурасы – бұл атауы мен  тиісті деректемелері (сорты, мөлшері) көрсетілген материалдық әрбір  түріне номенклатуралық нөмір белгілеп, дәл және тұрақты өлшем бірлігі  белгіленеді.

   Материалдық ресустардың нақты өзіндік құны мыналарға байланысты анықталады:

1. осы ресустарды жеткізуші ұсынған несиеге сатып алынғаны үшін процент  төлеуді қоса алғанда, сатып алу шығындары;
2. Коммерциялық, делдал ұйымдар төленген үстемелер (үстеме ақылар), комиссиялық сыйақылар;
3. Тауар биржаларының қызмет құны;
4. Кедендік баж;
5. Басқа ұйымдардың күшімен жүзеге асырылған тасымалдау, сақтау, жеткізу шығындары.

   Егер  материалдық құндылықтардың есебі  келісім бағасы бойынша жүргізілсе, онда олардың нақты өзіндік құны осы бағалар бойынша материалдар  құны мен көлік - әзірлеу шығындарынан құралатын болады. 

   Сұрақ № 15

   Қоймалардағы  және сақтайтын орындардағы  материалдық құндылықтардың есебі

   Қойма шаруашылығының жақсы жағдайы тауарлы-материалдық  құндылықтардың есебін дұрыс ұйымдастырудың маңызды шарты болып саналады. Қойманың үй-жайы тұйықталған, дабылдамамен, стеллаждың, жәшіктердің, еденшелермен (поддон), механизация жабдықтарымен  және салмақ өлшейтін приборлардың қажетті  мөлшерімен жабдықталуға тиіс.

   Қойма ішінде материалдардың әрбір тобы, топшасы мен түрі белгілі бір  жерде сақталуға тиіс. Сақтайтын  әрбір жерге материалдық затбелгі бекітіледі. Материалдық құндылықтардың қоймалық есебі үш әдістің біреуімен  ұйымдастырылуы мүмкін.

   Бірінші әдіс – сандық-сомалық есеп әдісі. Осы әдіс негізінен қорлар номенклатурасы кішігірім, шағын кәсіпорындарда жүргізіледі.

   Екінші  әдіс – сальдолық (жедел –бухгалтерлік) әдіс. Материалдық құндылықтардың есебін қойма меңгерушісі жүргізеді.

   Үшінші  әдіс – материалдық есеп берулер  әдісі. Қойма меңгерушісі (құрылыс  учаскесінің бастығы, прораб, шебер) қоймада (учаскеде) санақта тұрған материалдардың барлық номенклатурасы бойынша М19А  нысанындағы материалдық есепті ай сайын жасайды, есеп беруде 20 (материалдар) – бөлімшенің шоттары бойынша  ай басындағы қалдық, кіріс, шығыс  және ай соңындағы қалдық келтіріледі. 

   Сұрақ № 27

   Материалдық құндылықтардың бухгалтериядағы  есебі

   Жинақтау  ведомосі бухгалтерия мен қойма  есебінің деректерін салыстыру үшін пайдаланылады. Қойма есебі материалдардың талдамалы есебі карточкаларында  және қалдықтар кітабында жүргізіледі. Қалдықтар туралы деректер сәйкес келу керек, өйткені қоймадағы жазулар (қалдықтар кітабы мен ведомосі) бір ған құжаттардың негізінде  жүргізілген. Бухгалтерияда жинақтау ведомосінің (сальдолық әдіс кезінде) немесе материалдық жауапты адамдардың материалдық құндылықтардың қалдығы  мен қозғалысы туралы есептемесінің  негізінде «Материалдардың ақшалай  өлшемдегі қозғалысы» деген №10 ведомосі жасалады.  
 
 
 

   Сұрақ № 8

   Касса операцияларының  есебі

   Қолма – қол ақшаларды қабылдау, сақтау және жұмсау үшін шаруашылық субьектісінде  касса болады. Касса – бұл қолма  қол ақшалар мен өзге құндылықтарды  қабылдауға, беруге және уақытша сақтауға арналған, арнайы жабдықталған, оқшауланған  үй-жай. Касса операцияларынын есебі  ҚР Ұлттық банкі Басқармасының 1993 жылғы 23 шілдедегі №24 хаттамасымен бекітілген «ҚР х/ш касса операцияларын жүргізудің уақытша тәртібіне» сәйкес жүзеге асырылады.

   Касса операцияларын орындау кассирге жүктеледі. Ол материалды- жауапты адам болып табылады да (онымен толық  материалдық жауапкершілік шарты  жасалады), ережелерді мүлтіксіз орындауға  міндетті болады.

   Кассир  ақша қаражаттарын банк мекемелерінен  ақша чектері бойынша алады.

   Кассалық  ордерлер кассадағы ақшалай операциялар  бойынша негізгі бастапқы құжаттар болып табылады. Қолма қол  ақшаларды  кассаға қабылдау бас бухгалтер  немесе ол өкілеттік берген тұлға  қол қойылған КО №1 нысанадағы кіріс касса ордері бойынша жүргізіледі. 

   Сұрақ № 4

   Есеп  беретін адамдармен есеп айырысудың есебі

   Есеп  беруге берілген қолма-қол ақшаның  жұмсалған бөлігі алынған мерзімі  аяқталғаннан кейінгі 3 күннен кешіктірместен кассаға қайтарылуы тиіс. Қолма –қол ақшаны есеп беруге алған тұлға жұмсалған  сомалар туралы есептемені мерзім аяқталғаннан кейінгі 5 күннен кешіктірместен субьектінің  бухгалтериясына өткізуге міндетті. Қолма-қол ақша қаражаттарын есеп беруге беру тек кәсіпорын қызметкерлеріне  және бұрын есеп беруге берілген ақшалар  бойынша толық есеп бергенде жүргізіледі. Есеп беру сомаларын жұмсау туралы есептемені белгілі уақытта тапсырмаған  және аванстың пайдаланылмаған қалдығын кассаға қайтармаған тұлғаларды бухгалтер заңда көзделген тәртіпке сәйкес аталған борышты жалақысынан ұстап қалуға құқылы. Есеп беретін сомалардың жоғарғы үлес салмағы қызмет бабындағы іссапарға қатысты болады.