Басқару шешімі

Шешім қабылдау ұғымы

 

Мақсаты:

Шешім қабылдау ұғымын  түсіне отырып, жеке дара және  іскерлік шешімдер қабылдауда  тиімді әдістер қолдануды үйрену.

 

• Басқару қызметі процесінде шешім қабылдау ең түйінді мәселе. Шешім қабылдау басқару процесінің міндетті, қажетті бөлігі. Басшының кез келген әрекеті іс жүзінде белгілі бір шешім қабылдаудан басталады.
•  Кәсіпорынның және ондағы бөлімшелер қызметінің нәтижесі басшының дер кезінде шешімді дұрыс қабылдау қабілетіне, әрі оны жүзеге асыра білуіне, ал оның жеделдігі мен дұрыстығы басшының тәжірибесі мен біліміне байланысты. Егер ол өндірісті, технологияны және адамдарды жақсы білетін болса, жұмыс тәжірибесі мол болса, онда оған шешім қабылдау қиынға түспейді.

 

Басшы жете ойластыруы  жоқ деректерді болжалдай білуі, дұрыс қорытынды жасай білуі  және соның негізінде жағдайға  сәйкес келетін шешім қабылдауы  тиіс. Басшы кез-келген жағдайда  шешім қабылдаудан бас тартпауы  тиіс.  
 Қабылданған шешім бүкіл ұжымның экономикалық және әлеуметтік нәтижелеріне, әрбір жұмыскерге қолайлы немесе қолайсыз әсер етуі мүмкін. Сондықтан да шешім қабылдаған адам өзіне үлкен жауапкершілік жүктейді.  
«Басқару шешімі» термині екі негізгі мәнде қолданылады. Бірінші жағдайда ол белгіленген басқару актісін, қабылдаған іс-әрекет жоспарын, қаулы-қарарларды т.б. екінші жағдайда – проблемалар мен міндеттер шешімін қабылдаудың және жүзеге асырудың ең қолайлы вариантын білдіреді.  

• Басқару шешімінің ең маңызды белгісі объекті:

өндіріс немесе басқару  жүйесінің өзі болып саналады. 

Шешім туындаған проблема  болған жағдайда 

қабылданады. Проблема дегеніміз  жүйенің қажетті 

және қолданылып жүрген  қалпының арасындағы 

сипатталатын жағдай. Жалпы  әрекеттесетін жүйелерде 

(басқарушы және басқарылатын)  шешім қабылдамаса 

да болады. Алайда іс  жүзінде бұлай болуы мүмкін  емес,

өйткені өндірісте көптеген  ауытқу, теріс ықпал ету 

жағдайлары (ауа-райы жағдайы, техникалық ақаулар),

еңбек тәртібінің нашарлығы  т.б.) кездесетіндіктен, оны 

түзету үшін шешім қабылдауға  тура келеді.

 

Күрделі өндірістік жағдайда, әсіресе жұмыстың қауырт кезінде, егер барлық факторларды ескеруге  көп уақыт кететін болса, онда  шешім қабылдауды кешіктіріп, жұмыстың  орындалуына кедергі жасағаннан  гөрі, ең дұрысы тәуекел еткен  жөн. Мұның тек жедел шешімге  ғана емес, басқа да шешімдерге  қатысы бар. Керженцев былай деп  атап көрсетеді: «Шетінен тек  қол қусырып отырғанша, онша негізделмеген  болса да, шешім қабылдаған жөн, өйткені шешімнің шала тұстарын  кейіннен жетілдіруге болады».

Кез-келген шешім, ол ауызша  мейлі жазбаша түрде қабылданса  да, дәл нақты, айқын, дәлелді болуы, толық қамтылуы әрі кімге арналғаны  дәл көрсетілуі тиіс. Шешімде  тапсырманың мәні, оның көлемі, мерзімі, жүзеге асыру әдісі, сондай-ақ  орындауға жауаптылар көрсетілуі  тиіс.

 

Басқару шешімдерінің  қасиеттері

• Басқару шешімі іс-қимылдың мүмкін түрінің жағдайының болуын білдіреді және бір түрін қалыптасқан, қажетті жағдайға, тұтынушылармен, мүдделерімен сәйкес таңдауды білдіреді.
• Іс-қызмет түрін, тәсілін, жолын таңдау және қабылдау адамның саналы ойлы-психологиялық қызметінің нәтижесі болып саналады.
• Басқару шешімінің қажеттілігі және негізгі мазмұны оның мақсатымен анықталынады және оның мазмұнына бағытталынады.

Басқару шешімдерін уақыт  белгілері бойынша топтастыру

• Ұзақ мерзімді (перспективалық)
• Орта мерзімді (ағымдағы)
• Қысқа мерзімді (жылдам)

 

Қарастырылып отырған  сұрақтардың 

көлемі бойынша

• Жалпы басқару шешімдері (Кәсіпорынның қызметіне жан-жақты әсер етеді).
• Арнайы шешімдер (шаруашылықтың өндірістік бөлім иелеріне әсер етеді)

 

Әсер етуші объектісі  бойынша 

 

•  Сыртқы шешімдер (өндіріс ерекшелігімен анықталады және осы кәсіпорынның сыртқы ортамен қарым-қатынасын қамтиды)

 

•  Ішкі шешімдер (сол кәсіпорындарының іс-қызметі сферасына қатысты)

Функционалды белгісі  бойынша

 

 

• Жоспарлы экономикалық шешімдер.
• Технологиялық (шаруашылықтың бірдей функционалды қызметінің сферасына қатысты.
• Қаржылық шешімдер (Кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын бақылау және шығару жағдайындағы сұрақтарға байланысты.
• Әкімшілік шешімдер (кәсіпорынның жұмысшы тобына және басқару аппаратына қатысты).

Шешім қабылдау процесінің 

қадамдары

• Негізгі проблемаларды теңестіру
• Проблеманың негізгі себептерін белгілеу
• Проблемаларды шешу мүмкіндігін белгілеу.
• Мүмкін болар шешімді бағалау.
• Ең жақсы шешімді таңдау.
• Шешімді жүзеге асыру.
• Қабылданған шешімнің дұрыстығын тексеру.

І тапсырма

Шешімдер қабылдау жоспары

• Проблема: Өзіндік кәсіпорын аумағында өзіңізді жұмыспен қамтамасыз етіп, 

төрт жұмысшыңыз бар (екеуі  толық күн жұмыс істейді, ал  екеуі – жартылай қамтылу шартында, яғни толық емес жұмыс күн). Барлық қызметкерлер жауапты  тұлғалар, алайда, толық күнді жұмыстылықпен  қамтылғандардың біреуі жиі кешігіп  келеді де, басқалармен қатар  қосымша бос күндерді сұрайды. Бұл жағдай басқа жұмысшылармен  өнеге қасиет мәселесін туғызады.

• Нұсқаулар: Төменде берілген шешім қабылдау жоспарының ұяшықтарының әр қайсысын артықшылықтары, кемшіліктері және мүмкін зардаптары жөнінде балама шешімдермен толтырыңыз.

 

Балама шешім

 

Мүмкін болар артықшылықтары

 

Мүмкін болар кемшіліктері

 

Шешімнің мүмкінді салдары

ІІ тапсырма

Сіздің шешім қабылдау  дағдыларыңызды бағалау

• Бұл сіздің мәселелерді шешу қабілеттіліктеріңізді бағалауға көмектесетін қысқаша тест. Сіз баға қоймайсыз. Төменде көрсетілген сөйлемдердің әр қайсысы үшін Д (дұрыс) немесе Қ (Қате) әріпін домалақшамен белгілеңіз

 

 

Д

 

Қ

 

1

 

Нәтижелі шешімдерді қабылдау  қабілеті – бұл сондай ғажап  нәрсе, онымен туылу керек. Сіздің  туғаннан сондай қабілетіңіз  бар немесе мүлдем жоқ.

 

Д

 

Қ

 

2

 

Әрбір проблеманың өзінің  бір дұрыс жақсы шешімі бар.

 

Д

 

  Қ

 

3

 

Шешім қабылдау кезінде  негіз ретінде бірінші келген  ойымды аламын.

 

Д

 

  Қ

 

4

 

Шешім қабылдаудың ең  тиімді жолы – мәселені сауал  ретінде қарастыру.

Д

 

  Қ

 

5

 

Мәселенің мәнін түсінбеушіліктен  шешім қабылдау қиынға түседі.

 

Д

 

  Қ

 

6

 

Заң түрінде шешімді  барынша тез қабылдаған дұрыс.

 

Д

 

  Қ

 

7

 

Шешім қабылдау көбінесе  сынамалар мен қателіктер әдісімен  іске асады.

 

Д

 

Қ

 

8

 

Шешім қабылдағанда барлық  баламаларды ойластырып біреуін  ғана қолданамын.

 

Д

 

Қ

 

9

 

Шешім ретінде бір баламаны  қабылдап алғаныңызда шешім қабылдау  процесін аяқтайсыз.

 

Д

 

Қ

 

10

 

Менің алдымда бір қиын  мәселе тұрған кезде шешім  қабылдар алдында басқалар айтқан  ойларды қарастыруды ұнатамын.

 

Д

 

Қ

 

11

 

Проблема туындаса мен  шешім қабылдау алдында сол  проблеманың мәні туралы көбірек  білуге тырысамын.

 

Д

 

Қ

 

12

 

Адам бір сәтке проблеманы  шешу туралы ойлауды тоқтатса  да, адамның ақыл-ойы іздеген шешімді  табу бойынша ары қарай жалғастыра  береді.

Сіздің шешім қабылдау  дағдыларыңызды бағалау

• Дұрыс емес. Адамдар оқу немесе практикалық әрекеттер кезінде нәтижелі шешім қабылдау қабілетін дамытуына болады. Шешім қабылдау дағдыларына үйренуді бұлшық етіңізді жаттықтыру ретінде қарастырыңыз. Сіз оларды көбірек қолданған сайын, олар одан әрі мықты болады.
• Дұрыс емес. Кейбір проблемалардың көптеген жақсы шешімдері болады. Кейбіреулерінің жақсы шешімдері мүлдем болмайды. Өкінішке орай кей кезде бірнеше нашар шешімдер арасынан таңдауға тура келеді.
• Дұрыс емес. Ең жақсы әдіс көбірек мүмкін болатын баламаларды, соның біреуін таңдар алдында, ойлауда негізделген шешім қабылдау. Сіз қанша көп идеяларды ойласаңыз, сонша жақсы шешім қабылдаудың ықтималы да көбірек.

 

• Дұрыс. Проблеманы сұрақ ретінде тұжырымдау сізге оның неде екені айқын көрінеді.
• Дұрыс. Шынымен де проблеманың нақты мәнін түсінбеу өте жиі дұрыс шешім белгілеу жолында негізгі кедергі болады. Мысалы, сізді жұмысыңызда бастығыңыз ұдайы сынайды. Мүмкін, нақты проблема сіз оның нұсқауларын орындамауда шығар.
• Дұрыс емес. Әр кезде мүмкін болса проблеманы ойластыруға көбірек уақытберіңіз. Егер басқа проблемаларды мұқият ойланбай аяқ асты қабылдаған шешімді орындасаңыз, өзіңізді одан да күрделі проблемаларға шалдықтыруыңыз мүмкін.

 

• Дұрыс емес. Проблеманы әр қашан қадам әдісімен шешуді қолдансаңыз, сізге қателерден аулақ болуға көмектеседі. Көптеген мүмкін шешімдерді қарастыра отырып және шешіміңіздің ең ықтимал нәтижелерін санап сіз қатенің алдын ала аласыз.
• Дұрыс. Көптеген баламаларды қарастыра отырып сіз оларды құрастырып және жақсарта аласыз, соның арқасында мүмкін болар шешімдердің ең жақсысын айқындай аласыз.
• Дұрыс емес. Сіз өз шешіміңізге баға беруіңіз қажет. Орындалды ма, жоқ па. Егер сіздің шешіміңіз орындалмаса, сіз оның себебін тауып және проблеманы қайта шешуге тырысуыңыз керек.

 

• Дұрыс. Есіңізде болсын, басқалардың сіздің проблемаңызды шешуге көмек бере алатын тәжірибелері болуы мүмкін. Сіз шешімді өзіңіз қабылдауыңыз керек, бірақ басқалардан сұрай отырып, сіз одан да парасатты шешімдер қабылдай аласыз.
• Дұрыс. Деректер алу – шешім қабылдау қадамдарының бірі. Кей кезде біз проблема туралы шындығына қарағанда көбірек білетін сияқтымыз. Яғни, кейбір жағдайларды біз ойымыздан шығарамыз. Егер ойымыздан шығарған дұрыс болмаса, онда шешім де әлсіз болады.
• Дұрыс. Сіз басқа іспен айналысқан кезде де, ұйықтаған кезде де сіздің миыңыз проблеманың шешімін іздеуді жалғастыра береді.

 

Үйге тапсырма:

“Басқарушылық шешімдерді  қабылдау 

және жүзеге асыру”  тақырыбына эссе 

жазып келу.