Каржылық жоспарлау мен болжамдау

-   экономика-математикалық үлгілеу  (экономика-математикалық әдістерді  пайдалану және корреляциялық  байланыстар мен тәуелділіктер  негізінде үлгілер құру). Кәсіпорында  жоспарлау өндірісті басқарудың  құрамдас бөлігі  болып  табылады.   Олар  ұйымдастырушылық түрлерінің  әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Қаржылық  жоспардың 4 этапы 1-суретте көрсетілген.

1-сурет. Қаржылық жоспардың этаптары

Қаржылық  жоспарлауда бастапқы әдіс өткен  мерзімде пайдаланылған ресурстардың экономикалық анализі болып табылады. Бұл анализдің этаптары келесі 2-суретте берілген.

2-сурет.  Қаржылық жоспар анализінің этаптары

Кәсіпорын дамуының негізгі тенденциясын анықтау  үшін келесілерге анализ жасайды:

• сату көлемінің толық өзгерісі және өнімнің негізгі түрлері бойынша;
• табыс көлемінің өзгерісі, рентабельділігі;
• инвестициялаудың көлемі мен тиімділігі;
• тауарлардың өткізу бағасының саясаты;
• өнімді тұтынушылар мен жеткізушілермен есеп айырысу шарттары;
• ақша операциялары;
• негізгі және айнымалы активтердің құрамы мен құрылымы;
• активтердің өтімділігі;
• меншікті және қарыз капиталаның құрамы мен арақатынасы;
• дивидендтер деңгейі т.б.

Осы мәліметтерді жинау үшін кәсіпорында жөнделген  басқарушы ұйым мен бухгалтерлік есеп болуы керек, сонымен қатар  бухгалтерия жұмыскерлері мен қаржылық жоспарлау қызметтерін орындайтын жұмыскерлердің қатысуы, бухгалтерлік баланстағы қаржылық көрсеткіштердің динамикасын білу керек. Бухгалтерлік баланстың адекватты жағдайында экономикалық анализді өткізу қиынға соқтырмайды. Осы анализді өткізу үшін керек ақпаратты жинап, өңдеу керек. Жиналған ақпарат қазіргі қолданбалы программалардың көмегімен жоспарлық пен есептік материалдарының дұрыстығын дәлелдеуге көмектеседі.

Дәйекті қаржылық болжауда табыс пен шығыс  көлемін анықтаудың коэффициент  әдісі маңызды болып табылады. Өткен периодтағы жетістіктерге  негізделген коэффициенттердің  көмегімен табыс пен шығыстарды, бюджет пен бюджеттен тыс қорларға төленетін міндетті және міндетті емес төлемдердің көлемін анықтауға  мүмкіндік бар. Бірақ та бұндай әдістің  өзіне тән кемшілігі бар: біріншіден, дұрыс негізделмеген ақпараттың кәсіпорынның бар кемшіліктерін  одан әрі күшейте алады; екіншіден, жоспарлаудың коэффицентті әдісінің қолданылу  методикасы дұрыс пайдаланылмаған  жағдай материалды және қаржылық ресурстардың қолданылуының тиімділігіне жағымсыз әсер етеді, кейбір жағдайда кәсіпорынның қаржылық жағдайын нашарлатуы мүмкін.

Жоспарлаудың нормативті әдісінің мәні - бекітілген мөлшерлер мен нормативтер негізінде кәсіпорынның материал, қаржы, еңбек ресурстарына қажеттіліктері есептеледі, сондай-ақ осы қажеттілікті жабу көздері анықталады. қолданылады:

• Республикалық;
• Аймақтық;
• Жергілікті;
• Салалық;
• Корпарацияның өзінің нормативтері.

Республикалық нормативтер бүкіл Қазақстан Республикасы территориясына қатысты болады. Оларға мыналар жатады:

• Республикалық салықтардың ставкалары;
• Негізгі құралдардың жеке топтары бойынша амортизация нормалары;
• Коммерциялық банктердің қайта қаржыландыру ставкалары мен банктердің міндетті қордың нормалары;
• Мемлекеттің зейнетақымен қамтамасыздандырудың тарифтік ставкалары мен әлеуметтік сақтандыру;
• Минималды айлық енбекақы;
• Айлық есептік көрсеткіштің шамасы;
• Акционерлік қоғамда таза табыстан резевтік қорға төленетін аударымдардың нормативтері;
• Акционерлік қоғамдар үшін жарғалық капиталдың минималды сомасы. 

Аймақтық және жергілікті нормативтер республиканың белгілі бір аймағында қолданылатын және жергілікті билік пен атқарушы органдарымен бекітілетін нормативтер. Негізінен олар салық пен алым ставкаларын қамтиды.

Салалық нормативтер жеке сала немесе корпорацияның (кәсіпорынның) құрылымдық-құқықтық формаларының топтарында (мысалға, шағын  кәсіпорындар, акционерлік қоғамдар, компаниялар, фирмалар, шетелдік инвестициясы бар кәсіпорындар т.б.) қолданылады.  

Нормативтерді шаруашылық жүргізуші  субъектілер жетілдіреді және оны  өндіру-өткізу процесін реттеуде, ресурстардың пайдалану тиімділігін бақылауда  қолданылады. Бұл нормативтерге  мыналар жатады:

• Айнымалы активтердегі жоспарлық қажеттіліктерінің нормативтері;
• Үнемі корпорация айналымында болатын кредиторлық берешектің нормативтері;
• Материалдар қорларының, аяқталмаған өндірістің, қоймадағы дайын өнім қорларының нормалары;
• Таза табысты тұтынуға, жинақтауға және қорлануға бөлудің нормативтері;
• Жөндеу және т.б. қорларға жасалатын аударымдардың нормативтері.

Нормативті әдіс ең оңай және ең қолайлы  әдіс болып табылады. Сондықтан кәсіпорынның қаржыларын басқарудағы актуалды проблемасы - қаржылық ресурстарды қалыптастыру, пайдалану және оларға бақылау жүргізу  үшін экономикалық негізделген нормативтерді  жасау болып табылады. 

Баланстық әдіс - материалды, еңбек, қаржы теңдестіктерін кұру кезінде бар ресурстар мен оған деген нақты қажеттіліктің байланысына қол жеткізіледі. Қаржылық ресурстар рационалды негізде өзара тендестірілу қажет, яғни ақша қорларын құрудағы, табысты бөлу мен пайдаланудағы эффектілі әдістерді қолдану қажет.

Дисконталған ақша ағындары әдісі  – қаржы жоспарын құрудағы ақша ағындары мен түсімнің жиынтығын болжауда қолданылады. Дисконтталған ақша ағындар концепциясы ақша құралдарының болжалды  түсімі мен жылыстауына негізделген. Бұл әдіс бухгалтерлік есептегі дәстүрлі жорамалсыз қаржылық шешімдердің нәтижесін анықтауға мүмкіндік береді. Белгілі период үшін болжамдалған қаржы ағынының өзгерісі дәстүрлі экономикалық анализден ерекшеленуі мүмкін.

Сценарийлердің көпнұсқалық әдісі қаржылық жоспарлың бірнеше нұсқаларын (мысалы, оптимистік, пессимистік және ең ықтимал) жасауға негізделеді. Әр нұсқаға оның ықтималдылық бағасын бекітеді. Әр вариант үшін таңдаудың ықтималдылық мәнін, сонымен қатар орта мәнінмен ауытқушылық мәнін есептейді. Таңдаудың критерийі ретінде табыстың, пайданың сомасы т.б. болу мүмкін. Кейін алынған нәтижелердің болу ықтималдығын талдайды. Стандартты ауытқушылығы кем қаржылық жоспар аз тәуекелді болып есептеледі.  [7]

Бірақ та қаржылық жоспар тәуекелдерді азайта алмайды. Керісінше, ол қандай тәуекелдерді қабылдауға болады, ал қандай тәуекелдерді қабылдауға болмайтынын анықтайды. Ол үшін қаржылық менеджер «что будет, если» («what if» analysis) анализін қолданады. Қазіргі заманда бұл әдіс ЭЕМ және қолданбалы программалар (Excel, Lotus, Quattro Pro) негізінде жұмыс істейді

2. «Восток» ЖШС-нің қаржылық жоспарлау мен болжамдау жүйесін талдау

2.1 «Восток» ЖШС-тің қызметіне сипаттама

ЖШС мемлекеттік  тіркеуден бастап заңды тұлға  болып табылады, өзіңдік баланс, банктік мекемелерде есептесу шотты  бар және өз атынан сотта жауап  береді. «Шығыс-Нан комбинаты» ЖШС бұл жекеменшік  экономикалық субъект болып табылады, ЖШС-нің банктерде өзінің есептесу шоттары бар.