Ақша қаражаттар қозғалысының аудиті

Инфляция деңгейі  ақшалардың ұлғаюында өзінің макроэкономикалық  мәнін сақтады.

Талдау көрсетіп отырғандай, айналыстағы ақшаның  көбею себептері, біріншіден, экономикалық өсудің жоғары қарқынының сақталуы себепті халықтың ақшалай кірістерінің ұлғаюы, сондай-ақ зейнетақыларды қайта есептеуге байланысты бюджеттен төленетін әлеуметтік төлемдердің едәуір  ұлғаюы болады., бұл айналыстағы ақшалардың едәуір өсуіне ықпал етті.

Екіншіден, айналыстағы  ақшалардың ұлғаюына екінші деңгейдегі банктердің кассалық айналымдарындағы құрылымдық өзгерістер ықпал етті.

2005 жылы резидендтердің  банк жүйесіндегі депозиттері 20 % - дан астам өсті.

Осыған байланысты республиканың төлем жүйесін ұйымдастыруға және тұрақтылығына жауапты әрі қолма-қол ақша айналысының тікелей агенттері болып табылатын уәкілетті органдар ретінде екінші деңгейдегі банктердің күш-жігері, бір жағынан, төлем карточкалары, чектер және басқа балама төлем құралдары аркылы клиенттермен есеп- айырысу және халыққа қызмет көрсету кезінде қолма-қол ақшамен жасалмайтын операцияларды жандандыруға жұмсалуы тиіс. Екінші жағынан, экономиканы банкноттар мен монеталардың талап етілетін номиналдарымен қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдау қажеттігі туындайды, қандай да бір номиналдардың жеткілікті саны ұсынылған айналыстағы қолма-қол ақша жоғары номиналды банкноттармен ақша айналысының толықтырылуынан және орташа, әсіресе төмеңгі номиналдардың, оған қоса монеталардың жетіспеуінен туындауы мумкін инфляциялық үрдістерге жол бермейді.

Тұтастай алғанда  республика бойынша және аймақтар шеңберінде ақша қаражаттар қозғалысының көрсеткіштерін бақылау, экономика субъектілерінің  қажеттіліктеріне сәйкес ақшалардың қажетті  көлеміне қолдау көрсетуге бағытталған іс-шаралардың тұтас кешенін жүзеге асыру, ескірген ақша белгілерін айналыстан алу және оларды қолдан жасаудан қорғау – Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің елде болып жатқан ағымдағы экономикалық өзгерістер барысында ерекше маңызы бар ақша қозғалысын реттеу саласындағы 2006 жылғы негізгі қызметі солардан тұрады.

Сонымен, зерттеу  барысында мен көптеген әдебиеттерге сүйене отырып, осы тақырыптың қаншалықты маңызды әрі күрделі екендігіне көзім жетті. Ақшалар-төлем, құн, айырбас  және т.б құралдар қызметтерін атқарғандықтан және нарықтық экономикада осы қызметтер маңызды орында тұрғандықтан, экономиканың дамуына тікелей қатысты болғандықтан, қазіргі кезде ақша қаражаттар қозғалысы есебінің саясатын дұрыс жүргізу, тиімді әдіс-тәсілдерді қолдану, келешекте кездесетін көптеген кемшіліктерге жол бермеуге және оларды тиімді жоюға көмектеседі.

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
2. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ, 1995.
3. Русак Н.А. Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ хозяйственной деятельности в промышленности». Под общ. ред. В.И. Стражева - Минск: Высшая школа, 1995.
4. Радионова В.М., Федотова М.А. Финансовая устойчивость предприятия в условиях инфляции. — М.: Изд-во «Перспектива», 1995.
5. Крейнина М.Н. Анализ финансового состояния и инвестиционной привлекательности акционерных обществ в промышленности, строительстве и торговле. - М.: АО «ДИС», «МВ-Центр», 1994.
6. Ковалев А.И., Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. - М.: Центр экономики и маркетинга, 1995.
7. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн. пособие. - М.: Финансы и статистика, 1994.
8. Бухгалтерско-аудиторский портфель. ( Книга предпринимателя. Книга бухгалтера. Книга аудитора ) / Отв.ред. Рубин Ю.Б., Сол-даткин В.И. - М.: «ОМИНТЭК», 1994.
9. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ: Учебное пособие. — Издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
10. Маркарьян Э.А., Герасименко Г.П. Финансовый анализ -М.: «ПРИОР», 1996.
11. Стандарты бухгалтерского учета. Национальная комиссия Республики Казахстан. - Алматы,1996.
12. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру»  туралы №:2732 заңы (11.07.1997 ж    №: 54-1, 16.07.1997 ж   №:436-1, 24.12.2001ж   №:276-11, 24.06.2002ж    №:329-11. ҚР-ң Заңдарымен енген өзгерістерімен және толықтырулармен бірге)
13. Аудиторлық шаруашылығы туралы заң
14. Бухгалтерлік  есеп  стандарттары  және  әдістемелік  ұстамдары.
15. Халықаралық қаржылық  есеп стандарты  және  әдістемелік  ұстамдары.
16. Вводный курс по МСФО. Отчет о движении денежных средств. Модуль 5 // Евразийский вестник аудитора // №12, 2003г.
17. Бухгалтерлік  Есептің стандарттары №:2 БЕС «Бухгалтерлік баланс және қаржылық есеп берудегі негізгі ашылымдар», №:4 «Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп».
18. Бухгалтерлерге арналған нормативтік актілер: №:4, 2004; №:15,2003; №:21,2004; №:39,2005 жыл.
19. Қаржы министрлігінің 21.10.2003 жылы №:372 бұйрығымен бекітілген  «Шоттардың типтін жоспары».
20. Баймұханова, С. Б. Қаржылық есеп : оқулық / Баймұханова, С. Б. - А. : Экономика, 2007. - 296 с. –
21. Жуматов, М. К. Халықаралық қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес бухгалтерлік есеп [Текст] : тәжірибе құралы / М. К. Жуматов. - Астана : "Қаржы жүйесі органдарының мамандарын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру орталығы" акционерлік қоғамы, 2010. - 158 б.
22. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп» - Алматы, «Экономика» 2005
23. Кәсiпорындағы бухгалтерлiк есеп : оқу құралы / В.К.Радостовец, Т.Ғ.Ғабдуллин, В.В.Радостовец, О.И.Шмидт. - А. : Қазақстан, 2002. - 656 с.
24. Кеулімжаев, Қ. К. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері  : оқулық / Қ. К. Кеулімжаев, Н. А. Құдайбергенов. - Алматы : Экономика, 2006. - 384 б.
25. Кеулімжаев Қ.К., Әжімбаева Н.З., Құдайбергенов Н.А., Жантаева А.Ә.  «Қаржылық есеп» - Алматы, «Экономика», 2005ж.
26. Ертісбаев Е.Қ. «Сауда кәсіпорынның экономикасы» - Қарағанды, 2003ж.
27. К.Ә. Китебаева «Бухгалтерлік есеп принциптері» - Қарағанды 2002ж.
28. Кривогузова Н.А. «Экономикалық талдау» - Қарағанды, 2004
29. «Бухгалтер бюллетені» журналы, №3-4, қаңтар 2005ж., «БИКО» баспа үйі
30. Бердешов Д. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың мазмұны мен кезектілігі жөнінде/Д. Бердешов // Основы экономики: преподавание в школе, колледже и ВУЗе, 2011,N №4.-С.37-38
31. Ибрагимова А. Қаржылық есеп беру негіздері/А. Ибрагимова // Основы экономики: преподавание в школе, колледже и ВУЗе, 2011,N №4.-С.32-34
32. Искакова С. Қазіргі жағдайдағы бухгалтерлік есеп пен аудиттің дамуы/С. Искакова // Вестник университета Международного Бизнеса, 2009,N № 4.-С.104-107
33. Мәжітов Д. «Ақша айналысы – экономиканың айнасы» // Егемен Қазақстан // 15 желтоқсан, 2004ж.
34. Мырзабеков Ш. «Ақша – экономиканың қан айналымы» // Егемен Қазақстан // 19 мамыр, 2004ж.
35. Михалева Е. ХҚЕС бойынша қаржылық есептіліктің түрлері және олардың компанияның бухгалтерлік есебіне әсер етуі/Е. Михалева // Бухгалтер бюллетені, 2011,N № 48.-С.6-8
36. Мырзалиев, Б. С Бухгалтерлік операцияларды жүргізудің әдістері: практикум / Б. С. Мырзалиев, Р. С. Әбдішүкіров. - Алматы : Заң әдебиеті, 2006. - 130 б.
37. Нұрахметова Л. ХҚЕС бойынша қаржылық есептілікке түсініктеме/Л. Нұрахметова // Қаржы менеджменті, 2009,N № 1.-С.14-18
38. Нурсеитов «МСФО 7, Отчеты о движении денежных средств» // Файл бухгалтера // №41 (138), 7-13 октября, 2003г.ҚЕХС бойынша шоттар жоспары // Бухгалтер бюллетені // №3, қаңтар, 2006ж.
39. Нұрахметова Л. Шоғырландырылған қаржылық есептілікті қалыптастыру/Л. Нұрахметова // Қаржы менеджменті, 2008,N № 12.-С.12-23
40. Ольга Иннокентьевна Қаржылық есептілік талдауын аудитте қолдану/Ольга Иннокентьевна // Қаржы менеджменті, 2008,N № 9.-С.34-38
41. Снежковский А. Салық салу режимдері өзгерген кездегі бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік/А. Снежковский // Бухгалтер бюллетені, 2011,N № 48.-С.11-12
42. Столярова Ж. Айналымның сәйкес еместігі туралы хабарлама: қосымша салықтық декларация/Ж. Столярова // Бухгалтер бюллетені, 2010,N № 37.-С.17
43. Толпаков, Ж. С. Бухгалтерлiк есеп. ІІ т. : окулық / Ж. С. Толпаков. - Қарағанды : "Қарағанды полиграфиясы", 2009. - 568 б.
44. Төлешова, Г. Қ. Дамыған қаржылық есеп : оқулық / Г. Қ. Төлешова. - Алматы : Экономика, 2005. - 320 б.
45. Төлегенов, Е. Құрылыстағы бухгалтерлік есеп [Текст] : оқу құралы / Е. Төлегенов, А. К. Бейсенбаева. - Алматы : Заң әдебиеті, 2007. - 120 б.
46. Шарипов А. Халықаралық қаржылық есеп стандарттарын қолдану кезіндегі негізгі құралдар есебінің ерекшеліктері/А. Шарипов // ҚазҰУ хабаршысы (экономика сер.), 2009,N № 1.-С.37-47
47. Қазақстан Республикасы. Үкімет. Бухгалтерлік есепті жүргізу қағидаларын бекіту туралы/Қаулы // ПҮАЖ, 2011,N № 57.-С.19-32
48. Қазақстан Республикасы. Үкімет. Қаржылық есептілікті депозитарийге беру қағидаларын бекіту туралы/Қаулы // ПҮАЖ, 2011,N № 57.-С.33-36
49. Халықаралық қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес бухгалтерлік есеп  : оқ у құралы / А. С. Садиева [и др.]. - Астана : "Қаржы жүйесі органдарының мамандарын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру орталығы" акционерлік қоғамы, 2010. - 316 с
50. Хегай И.В. «Дисконтирование денежных потоков для целей учета» // МСФО // №4, 2003г.
51. Черемицына М. «Приложения №41, 42 Отчет о движении денег» // Бюллетень бухгалтера // №4, 5, январь, 2006г.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қосымша 1

Ақша қаражатының  қозғалысы туралы есеп беруді жасау  үшін әзірленген (жұмысшы) кестесі

 

Қа- тар №	Көрсеткіштер  атауы	«Қаратау» ААҚ негізгі заңды тұлға	Еншілес заңды тұлғалар		Жою*	Консолида-цияланған  есеп беру
			«Энге-льс» ЖШС	«Ынты-мақ» ЖШС
		сомасы	сомасы	сомасы	сомасы	сомасы
1	2	3	4	5	6	7
І	Операциондық  қызметтен түскен ақша қаражаттары-ның  қозғалысы
1	Түскен  ақша қаражаттары	88 882	11 321	4 917	-900	104 220
	өнімді (жұмысты, қызметті) сатудан түскен табыс	87 882	11 310	4899		104 031
	алынған аванстар		11			11
	пайыздар	900			-900
	басқа да түсімдер	160		18		178
2	Шыққан  ақша қаражаттары	69 780	10090	3 830	-900	82 800
	жабдықтаушылармен және мердігерлердің қойылған шоты бойынша	64 150	8 160	2 460		74 770
	берілген аванстар	2 410		7		2 417
	төленген еңбек  ақы бойынша	1 460	890	1 160		3 510
	ЖЗҚ аударылған қаражат	146	89	116		351
	салықтар бойынша	132	40	73		245
	төленген пайыздар	1 440	900		-900	1 440
	басқа да жасалған төлемдер	42	11	14		67
3	Ақша  қаражаттарының операциондық қызметтің нәтижесінде көбеюі (+), азаюы (-)	19 102	1231	1 087	0	21 420
ІІ	ІІ. Инвестициялық  қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы					0
1	Түскен  ақша қаражаттары	0	2100	1 600	-3 700	0
	материалдық емес активтерді сатқаннан түскен табыс
	Басқа да түсімдер		2100	1 600	-3 700	0
2	Шыққан  ақша қаражаттары	4 579	361	27	-4 500	467
	сатып алынған  материалдық емес активтер		361			361
	сатып алынған  негізгі құралдар	79		27		106
	сатып алынған  қаржылық инвестициялар	3700			-37001	0
	басқа заңды тұлғаларға берілген несиелер	800			-8005	0
	басқа да түсімдер
3	Инвестициялық қызметтің нәтижесінде ақша қаражаттарының көбеюі (+), азаюы (-)	-4 579	1 1739	1 573	800	-467
ІІІ	Қаржылық  қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы
1	Түскен ақша қаражаттары	1 500	0	800	-800	1 500
	шығарылған  акциядан және басқа да бағалы қағаздардан  түскен ақша қаражаттары
	алынған банк несиелері	1 500		800	-8005	1 500
2	Шыққан  ақша қаражаттары	100	0	0		100
	алынған банкі  несиелерін өтеу	100				100
3	Қаржылық  қызметтің нәтижесінде ақша қаражаттарының көбеюі (-), азаюы (+)	1 400	0	800	-800	1 400
	Ақша қаражаттарының көбею (+), азаю (-) ЖИЫНЫ	15 923	2 970	3 460	0	22 353
	Есептік кезеңнің басындағы ақша қаражаттары	51				51
	Есептік кезеңнің аяғындағы ақша қаражаттары	15 974	2 970	3 460	0	22 404

 

 

 

 

 

 

 

Қосымша 2

Қызметтердің  түрлеріне байланысты ақшалардың төлемдер мен түсімдерінің стандартты жіктелуі

Операциондық  қызмет Ақшалай түсім: тауарлар мен қызметтерді сатудан түскен түсім; ссудалар мен дивидендтердің пайыздарынан түскен түім. Ақшалай төлемдер: тауарларды әкелген жабдықтаушыларға; қызметкерлерге; салықтық пайыздар; кредиторларға пайыздар бойынша; басқа да шығындар бойынша.   Инвестициялық қызмет Ақшалай түсім: негізгі құралдар мен басқа да ұзақ мерзімді активтерді сатудан; басқа компанияның құнды қағаздарын сатудан; басқа кәсіпорындармен берілген ссуда бойынша қарыздардың негізгі сомасын өтеуден. Ақшалай төлемдер: негізгі құралдарды сатып алуға; басқа компанияның құнды қағаздарын сатып алуға; басқа кәсіпорындарға берілетін несиелерге;   Қаржылық  қызмет Ақшалай түсім: өзіндік акцияларды сатудан; өзіндік қарыздық құралдарды шығарудан (облигация, вексель); Ақшалай төлемдер: акционерге төленетін дивидендтер түріндегі төлемдер; қарыздық құралдарды өтеу мен өзіндік жай акцияларды сатып алу үшін төленетін төлемдер.

Ақша  ағымдары туралы ақпарат көздері

Операциондық  қызмет

Көрсеткіштердің талдауы. Табыстар мен  шығыстар туралы есептілік.

Ақша қаражаттарын қолданумен байланысты емес қысқа мерзімді активтер мен міндеттемелердің өзгерістерін талдау

Инвестициялық қызмет

Ұзақ мерзімді активтердің өсуі мен төмендеуі  туралы талдау

Қаржылық  қызмет

Қарыздық құралдар мен акционерлік капиталдың өсуі мен төмендеуін талдау